Zwierzowisko

Padaczka u psa: co robić podczas ataku drgawek krok po kroku, kiedy jechać na dyżur i jak wygląda leczenie

9 minut czytania. Aktualizacja: .

Widok ukochanego psa, który nagle przewraca się na bok, sztywnieje, traci przytomność, przebiera łapami w powietrzu i intensywnie się ślini, należy do najbardziej przerażających doświadczeń w życiu opiekuna. Padaczka (epilepsja) jest jednak najczęstszą przewlekłą chorobą neurologiczną u psów — według szacunków IVETF dotyka ok. 0,6–0,75% całej populacji psów, a w niektórych rasach odsetek ten jest wyraźnie wyższy (np. 3,1% u labradorów i 9,4% u owczarków belgijskich w badaniach populacyjnych). Pojedynczy, krótki napad uogólniony trwający od 60 do 120 sekund bardzo rzadko stanowi bezpośrednie zagrożenie życia, o ile opiekun zachowa zimną krew, nie włoży rąk do zaciskającego się pyska zwierzęcia i będzie wiedział, w którym momencie stoper wskazuje bezwzględną konieczność natychmiastowego wyjazdu do całodobowej kliniki weterynaryjnej.

Opiekun spokojnie czuwający przy odpoczywającym psie podczas konsultacji neurologicznej
Opiekun spokojnie czuwający przy odpoczywającym psie podczas konsultacji neurologicznej

Najważniejsze

  • Podczas napadu drgawkowego pod żadnym pozorem nie wolno wkładać palców ani żadnych przedmiotów do pyska psa — pies w ataku padaczkowym nie jest w stanie połknąć własnego języka, natomiast nieświadomy skurcz mięśni żwaczy może zmiażdżyć dłoń człowieka.
  • Pierwsza pomoc w domu polega na odsunięciu mebli, podłożeniu płaskiego koca pod głowę psa, wyciszeniu i przyciemnieniu pokoju, włączeniu stopera oraz nagraniu krótkiego filmu telefonem dla neurologa.
  • Stanem bezpośredniego zagrożenia życia wymagającym natychmiastowego transportu na dyżur 24h jest stan padaczkowy (status epilepticus — napad trwający nieprzerwanie dłużej niż 5 minut) oraz ataki gromadne (cluster seizures — dwa lub więcej napadów w ciągu 24 godzin; jeśli lekarz ustalił dla psa domowy plan na ataki gromadne, najpierw postępuj według niego). Po pierwszym w życiu napadzie skontaktuj się z lekarzem jeszcze tego samego dnia, a jedź od razu, jeśli podejrzewasz zatrucie (np. ksylitol, trutka na ślimaki) albo pies nie odzyskuje świadomości.
  • Padaczkę idiopatyczną (o podłożu genetycznym) rozpoznaje się najczęściej u psów w wieku od 6 miesięcy do 6 lat; pierwszy napad u psa powyżej 6.–7. roku życia wymaga wykluczenia przyczyn metabolicznych we krwi oraz zmian strukturalnych w mózgu (rezonans magnetyczny MRI).

Jak rozpoznać atak padaczki u psa: trzy fazy napadu i napady ogniskowe

Klasyczny uogólniony napad toniczno-kloniczny (dawniej określany jako grand mal), wynikający z gwałtownych, niekontrolowanych wyładowań bioelektrycznych w neuronach obu półkul kory mózgowej, przebiega w trzech wyraźnych fazach. Pierwszą z nich jest faza zwiastunowa (prodromalna, czasem połączona z tzw. aurą), która może poprzedzać właściwy atak o kilkanaście minut, a niekiedy o kilka godzin. Pies staje się wówczas nienaturalnie niespokojny, chowa się w ciemnych kątach, piszczy lub przeciwnie — uporczywie szuka kontaktu z opiekunem, dyszy i oblizuje się. Co ciekawe, według IVETF uogólnione napady padaczkowe typowo zaczynają się, gdy pies odpoczywa lub śpi, a nie podczas intensywnego biegania, i zwykle trwają krócej niż 5 minut.

Druga faza to właściwy napad drgawkowy (faza iktalna — ictus), który trwa zazwyczaj od kilkudziesięciu sekund do 2–3 minut. Pies nagle traci świadomość, upada na bok, jego ciało i wyprostowane kończyny sztywnieją, a głowa odchyla się do tyłu (faza toniczna, podczas której oddech na kilkanaście sekund może ulec zatrzymaniu). Po chwili rozpoczynają się rytmiczne, gwałtowne skurcze mięśni (faza kloniczna): pies wykonuje łapami ruchy przypominające wiosłowanie lub bieg w miejscu, kłapie szczękami, obficie ubija ślinę na pianę, ma szeroko rozszerzone źrenice niereagujące na światło oraz często bezwiednie oddaje mocz i kał.

Trzecim etapem jest faza ponapadowa (poiktalna), która zaczyna się po ustaniu drgawek i może trwać od kilkunastu minut do nawet 24–48 godzin. Mózg po burzy bioelektrycznej jest skrajnie wyczerpany: pies wstaje na chwiejnych, rozjeżdżających się łapach, jest zdezorientowany, może przejściowo nie widzieć (wpada na meble i ściany), nie poznawać domowników, bezcelowo krążyć po mieszkaniu oraz wykazywać silne pragnienie i wilczy apetyt. Oprócz napadów uogólnionych u psów występują także napady ogniskowe (częściowe), ograniczone do jednej grupy neuronów: pies jest wówczas przytomny, ale drga mu tylko jedna warga, powieka lub jedna łapa, albo wykonuje rytmiczne ruchy „łapania niewidzialnych much” w powietrzu (tzw. fly-biting).

Co robić podczas ataku padaczki u psa — instrukcja pierwszej pomocy krok po kroku

Kiedy rozpoczyna się napad drgawkowy, najważniejszym zadaniem opiekuna jest zachowanie spokoju i ochrona psa przed urazami mechanicznymi. Zwierzę w fazie iktalnej jest całkowicie nieprzytomne i nie odczuwa bólu związanego z samymi skurczami mięśni, ale może doznać obrażeń, uderzając głową o kaloryfer, kant stolika czy spadając ze schodów.

Poniższa lista opisuje dokładny algorytm postępowania w domu od pierwszej sekundy ataku. Jeżeli pies ma już zdiagnozowaną padaczkę, lekarz prowadzący może wyposażyć opiekuna w domowy zestaw ratunkowy — roztwór midazolamu z atomizerem donosowym (konsensus ACVIM z 2024 r. stawia go na pierwszym miejscu, bo działa szybciej i pewniej) lub wlewki doodbytnicze (rektiole) z diazepamem, a przy atakach gromadnych także lewetyracetam doustnie; leki te podaje się wyłącznie na zlecenie lekarza i według ustalonego planu: zwykle gdy napad przedłuża się ponad czas wskazany przez lekarza albo przy kolejnym napadzie tego samego dnia.

  • Krok 1 — Zabezpiecz otoczenie: Jeśli pies leży na kanapie, łóżku lub blisko schodów, ostrożnie zsuń go na podłogę, chwytając za tułów lub legowisko (z dala od pyska). Odsuń krzesła, stoliki i kable, a pod głowę psa i między jego ciało a ścianę podłóż płaski koc lub poduszkę.
  • Krok 2 — NIGDY nie wkładaj rąk ani przedmiotów do pyska: Pies nie połknie własnego języka i nie trzeba go „ratować” przez otwieranie pyska. Wkładanie palców, drewnianych łyżek czy patyków między zęby kończy się połknięciem odłamków przez psa, wyłamaniem kłów lub ciężkim pogryzieniem opiekuna na skutek bezwiednego szczękościsku.
  • Krok 3 — Spójrz na zegarek i włącz stoper / nagrywanie wideo: Dokładny czas trwania fazy drgawkowej decyduje o tym, czy mamy do czynienia z pojedynczym napadem, czy z zagrażającym życiu stanem padaczkowym. Jeśli to pierwszy lub nietypowy atak, nagraj 20–30 sekund filmu telefonem — dla neurologa nagranie jest bezcenne do odróżnienia napadu padaczkowego od omdlenia kardiologicznego (synkopy), zespołu przedsionkowego czy dyskinezy napadowej.
  • Krok 4 — Wyłącz bodźce i nie przygniataj psa: Przygaś ostre światło, wyłącz telewizor i zachowaj ciszę (nie krzycz do psa i nie potrząsaj nim — to nie przerwie napadu, a zdezorientowany pies po ataku może się wystraszyć i ugryźć). Nie próbuj na siłę przytrzymywać ani prostować drgających łap, bo grozi to naderwaniem mięśni i stawów.
  • Krok 5 — Podaj lek ratunkowy (jeśli został przepisany): U psów z rozpoznaną padaczką podaj midazolam do nosa albo wprowadź ostrożnie nasmarowaną końcówkę tubki z diazepamem do odbytu — dokładnie według planu i dawkowania ustalonego przez lekarza, zwykle przy przedłużającym się napadzie lub przy kolejnym napadzie w ciągu doby.
  • Krok 6 — Zadbaj o spokój i chłodzenie w fazie ponapadowej: Po ustaniu drgawek pozwól psu spokojnie dojść do siebie na podłodze. Ponieważ intensywna praca mięśni podnosi temperaturę ciała, zapewnij w pokoju dostęp świeżego powietrza (możesz przyłożyć chłodny, wilgotny ręcznik do opuszek łap). Wodę i jedzenie podaj dopiero wtedy, gdy pies odzyska pełną koordynację połykania, aby nie doszło do zachłyśnięcia.

STAN ALARMOWY (DYŻUR 24H): Zasada 5 minut i ataki gromadne

Natychmiast jedź z psem do najbliższej całodobowej kliniki weterynaryjnej, jeżeli: 1) drgawki trwają nieprzerwanie dłużej niż 5 minut (stan padaczkowy — status epilepticus), 2) pies ma drugi lub kolejny napad w ciągu 24 godzin (ataki gromadne — cluster seizures) lub 3) rozpoczyna się kolejny atak, zanim pies odzyskał przytomność po poprzednim. Jeśli pies ma od lekarza domowy plan na ataki gromadne, podaj leki zgodnie z nim i zadzwoń do lecznicy, a przy kolejnym napadzie albo braku poprawy jedź od razu. Jedź od razu także przy podejrzeniu zatrucia (np. ksylitol, trutka na ślimaki), a po pierwszym w życiu napadzie skontaktuj się z lekarzem jeszcze tego samego dnia. Przedłużający się napad może prowadzić do przegrzania organizmu, niedotlenienia i trwałego uszkodzenia mózgu; według definicji przyjętej w konsensusie ACVIM leczenie powinno się zacząć do 5. minuty napadu, po około 30 minutach ryzyko trwałych następstw wyraźnie rośnie, a im dłużej trwa napad, tym trudniej go przerwać.

Skąd biorą się drgawki: padaczka idiopatyczna, strukturalna i napady reaktywne

Międzynarodowy Zespół Zadaniowy ds. Padaczki Weterynaryjnej (IVETF) dzieli przyczyny napadów drgawkowych na trzy główne kategorie. Pierwszą są napady reaktywne (pozamózgowe), w których sam mózg ma prawidłową budowę, ale reaguje drgawkami na zaburzenia metaboliczne lub toksyny krążące we krwi. Należą tu: ostre zatrucia (ksylitol, czekolada/teobromina, trutki na ślimaki z metaldehydem, permetryna, glikol etylenowy, toksyny pleśniowe z kompostu), głęboka hipoglikemia (np. u szczeniąt ras miniaturowych lub przy guzie trzustki — insulinoma), encefalopatia wątrobowa (np. wrodzone zespolenie wrotno-oboczne — shunt u młodych yorków czy sznaucerów), ciężka mocznica nerkowa oraz zaburzenia elektrolitowe (hipokalcemia, hiponatremia).

Drugą grupą jest padaczka strukturalna (wtórna), wynikająca z fizycznego uszkodzenia tkanki mózgowej: guzów wewnątrzczaszkowych (np. oponiaków i glejaków, będących najczęstszą przyczyną pierwszych drgawek u psów powyżej 6.–7. roku życia, zwłaszcza u ras brachycefalicznych jak bokser czy buldog francuski), autoimmunologicznych i zakaźnych zapaleń mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych (MUO / GME, nosówka, odkleszczowe zapalenie mózgu), wodogłowia wrodzonego, udarów niedokrwiennych lub krwotocznych oraz przebytych urazów głowy.

Trzecią i najczęstszą u młodych psów kategorią jest padaczka idiopatyczna (pierwotna, o podłożu genetycznym lub nieznanym), w której w badaniach krwi i rezonansie magnetycznym mózgu nie ma żadnych zmian chorobowych, a przyczyną jest wrodzone obniżenie progu pobudliwości neuronów. Padaczka idiopatyczna ujawnia się klasycznie u psów w wieku od 6 miesięcy do 6 lat (najczęściej między 1. a 3. rokiem życia), a pomiędzy napadami badanie neurologiczne psa wypada całkowicie prawidłowo. Silną predyspozycję genetyczną wykazują m.in. border collie, owczarek australijski, owczarek belgijski i niemiecki, beagle, labrador i golden retriever, cavalier king charles spaniel, berneński pies pasterski oraz wyżeł węgierski.

Typ zaburzenia (wg IVETF)Typowy wiek pierwszego napaduPrzyczynaKluczowe badania diagnostyczne
Napady reaktywne (metaboliczne / toksyczne)Każdy wiek (od szczeniaka po seniora)Zatrucia, hipoglikemia, zespolenie wrotno-oboczne (wątroba), mocznica, zaburzenia wapnia i sodu.Wywiad toksykologiczny, szeroki profil krwi z jonogramem, glukozą, kwasami żółciowymi na czczo i po posiłku, USG brzucha.
Padaczka idiopatyczna (genetyczna)6 miesięcy – 6 latDziedziczny defekt kanałów jonowych i neuroprzekaźników w korze mózgowej przy prawidłowej budowie mózgu.Rozpoznanie z wykluczenia: prawidłowe badanie neurologiczne między atakami, prawidłowa krew, prawidłowe MRI i płyn mózgowo-rdzeniowy.
Padaczka strukturalna (wewnątrzczaszkowa)Często < 6 miesięcy (wady wrodzone, zapalenia) lub > 6 lat (nowotwory, udary)Guzy mózgu (oponiaki, glejaki), zapalenia mózgu (MUO), wodogłowie, urazy, anomalie naczyniowe.Badanie neurologiczne (często asymetryczne deficyty), rezonans magnetyczny głowy (MRI) oraz pobranie płynu mózgowo-rdzeniowego (PMR).

Leczenie przeciwpadaczkowe: kiedy włącza się leki i dlaczego nie wolno ominąć ani jednej dawki

Wystąpienie jednego krótkiego napadu drgawkowego u młodego psa przy prawidłowych wynikach badań krwi nie zawsze oznacza natychmiastowe włączenie leków do końca życia — w takim przypadku neurolog zaleca założenie dzienniczka napadów i ścisłą obserwację. Zgodnie z konsensusem IVETF długotrwałą farmakoterapię przeciwpadaczkową rozpoczyna się, gdy spełnione jest choć jedno z kryteriów: u psa wystąpiły co najmniej dwa napady w okresie 6 miesięcy, pierwszy napad przybrał postać stanu padaczkowego (>5 minut) lub ataków gromadnych, objawy ponapadowe są wyjątkowo ciężkie (np. agresja, ślepota) lub trwają dłużej niż 24 godziny, napady stają się częstsze, dłuższe lub cięższe albo potwierdzono padaczkę strukturalną.

Lekami pierwszego wyboru w terapii przewlekłej u psów są fenobarbital oraz imepitoin, a jako leki drugiego rzutu lub w terapii łączonej (dodawane przy braku pełnej kontroli) stosuje się bromek potasu oraz lewetyracetam (często wykorzystywany także w tzw. terapii pulsacyjnej przez kilka dni po napadzie u psów z atakami gromadnymi). Celem leczenia jest całkowite wyeliminowanie drgawek lub — u pacjentów trudniejszych — zmniejszenie ich częstotliwości i czasu trwania o minimum 50% przy zachowaniu dobrej jakości życia. Przez pierwsze 2–3 tygodnie po włączeniu fenobarbitalu lub bromku potasu pies może być senny, wykazywać niezborność tylnych kończyn (ataksję), zwiększone pragnienie i wilczy apetyt — większość tych objawów ustępuje samoistnie po adaptacji receptorów w mózgu.

Bezwzględnym warunkiem powodzenia terapii jest żelazna dyscyplina godzinowa opiekuna. Leki przeciwpadaczkowe (zwłaszcza fenobarbital podawany co 12 godzin, np. o 8:00 rano i 20:00 wieczorem, oraz lewetyracetam podawany co 8 godzin) muszą trafiać do organizmu z dokładnością co do godziny każdego dnia. Nagłe odstawienie leków lub pominięcie dwóch dawek z rzędu wywołuje gwałtowny spadek stężenia substancji we krwi i znacznie zwiększa ryzyko ciężkich napadów, a nawet stanu padaczkowego z odstawienia. Stężenie fenobarbitalu w surowicy bada się zwykle około 2 tygodnie po włączeniu lub zmianie dawki, a bromku potasu po około 1 i 3 miesiącach; potem kontrole wykonuje się co około 6 miesięcy, razem z parametrami wątrobowymi i morfologią.

Sprawdź całodobowe dyżury weterynaryjne 24h na mapie

Jeśli jesteś opiekunem psa z padaczką, zapisz zawczasu adres i numer telefonu najbliższej kliniki całodobowej, aby nie szukać jej w stresie podczas ataku.

Przejdź do narzędzia

Częste pytania

Jak odróżnić atak padaczki od dyskinezy napadowej lub omdlenia sercowego?
Podczas uogólnionego ataku padaczkowego pies traci świadomość (nie reaguje na wołanie ani kontakt wzrokowy), często sztywnieje na boku, ślini się, ma rozszerzone źrenice, może oddać mocz, a po ataku jest przez dłuższy czas zdezorientowany. W dyskinezie napadowej (opisywanej m.in. u border terierów, maltańczyków i cavalier king charles spanieli) pies ma mimowolne skurcze i wykręcanie kończyn, a w idiopatycznym drżeniu głowy (spotykanym np. u buldogów) rytmicznie kiwa głową; w obu przypadkach przez cały czas trwania epizodu zachowuje pełną przytomność, patrzy świadomie na opiekuna, nie ślini się i natychmiast po ustąpieniu skurczu biegnie dalej. Z kolei omdlenie kardiologiczne (synkopa) pojawia się najczęściej w szczycie wysiłku lub ekscytacji — pies nagle wiotczeje i upada na kilkanaście sekund bez fazy klonicznej i bez dezorientacji ponapadowej. Najlepszym sposobem na rozróżnienie tych stanów jest pokazanie lekarzowi nagrania wideo.
Czy dieta ketogeniczna / z olejem MCT pomaga psom z padaczką?
Tak, badania kliniczne (m.in. prowadzone w Royal Veterinary College w Londynie pod kierunkiem prof. Holgera Volka) wykazały, że specjalistyczne diety weterynaryjne wzbogacone w średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe (MCT — zwłaszcza kwas kaprynowy C10 i kaprylowy C8) stanowią wartościowe wsparcie farmakoterapii u psów z padaczką idiopatyczną, zmniejszając częstotliwość napadów i łagodząc objawy behawioralne podobne do ADHD. Zmianę diety należy jednak wprowadzać stopniowo i w porozumieniu z lekarzem prowadzącym (szczególnie u psów przyjmujących bromek potasu, gdzie nagła zmiana zawartości chlorku sodu — soli — w diecie zmienia szybkość wydalania leku przez nerki).
Czy pies z padaczką może prowadzić normalne, szczęśliwe życie?
Zdecydowanie tak. U większości psów z padaczką idiopatyczną dobrze dobrane leczenie pozwala uzyskać dobrą kontrolę choroby. Pomiędzy atakami pies nie odczuwa żadnego bólu, może chodzić na długie spacery, bawić się i pracować węchowo (unikamy jedynie pływania na głębokiej wodzie bez kapoka asekuracyjnego ze względu na ryzyko utonięcia w razie ataku w jeziorze).

Źródła, wytyczne naukowe i akty prawne wykorzystane przy opracowaniu artykułu:

  • International Veterinary Epilepsy Task Force (IVETF), BMC Veterinary Research 11, 2015: Berendt M. i in. (definicje i klasyfikacja, 182), De Risio L. i in. (diagnostyka, 148), Bhatti S.F. i in. (leczenie padaczki u psów w Europie, 176), Hülsmeyer V.I. i in. (rasy z padaczką genetyczną, 175).
  • Urkasemsin G., Olby N.J.: Canine paroxysmal movement disorders, Veterinary Clinics of North America: Small Animal Practice 44, 2014, 1091–1102.
  • Charalambous M., Muñana K., Patterson E.E., Platt S.R., Volk H.A.: ACVIM Consensus Statement on the management of status epilepticus and cluster seizures in dogs and cats, Journal of Veterinary Internal Medicine 38(1), 2024.

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny — nie zastępuje bezpośredniego badania klinicznego u lekarza weterynarii. W nagłych przypadkach zagrożenia życia zwierzęcia skontaktuj się z całodobową lecznicą weterynaryjną (24h).

Powiązane poradniki

Wszystkie w tym dziale

Dodaj zgłoszenie lub wpis

Zaginął mój zwierzakZnalazłem zwierzęDodaj ogłoszenieDodaj hotel lub usługęDodaj swojego zwierzakaOtwórz pełną mapę Polski