Zwierzowisko

Przewlekła choroba nerek (PChN) u kota: 4 stadia IRIS, wczesne objawy, badania i dieta niskofosforowa

9 minut czytania. Aktualizacja: .

Przewlekła choroba nerek (PChN, w literaturze anglosaskiej CKD — Chronic Kidney Disease) dotyczy według wytycznych ISFM co najmniej 30–40% kotów powyżej 10. roku życia, a z wiekiem staje się jeszcze częstsza. Polega na powolnym, postępującym i nieodwracalnym włóknieniu nefronów — mikroskopijnych jednostek filtrujących krew. Choć zniszczonego miąższu nerkowego nie da się odbudować, PChN u kota nie oznacza wyroku natychmiastowej śmierci: wczesne wykrycie choroby w I lub II stadium według klasyfikacji IRIS, kontrola poziomu fosforu we krwi, opanowanie białkomoczu i nadciśnienia oraz odpowiednie nawodnienie pozwalają utrzymać mruczka w doskonałym komforcie życia przez wiele kolejnych lat.

Starszy kot pijący świeżą wodę z ceramicznej fontanny w mieszkaniu
Starszy kot pijący świeżą wodę z ceramicznej fontanny w mieszkaniu

Najważniejsze

  • Najwcześniejszym objawem przewlekłej choroby nerek u kota jest utrata zdolności zagęszczania moczu (ciężar właściwy moczu spada poniżej 1,035), co objawia się w domu większymi bryłkami w kuwecie (wielomocz) i częstszym piciem wody.
  • Klasyfikacja IRIS dzieli PChN u kotów na 4 stadia na podstawie stężenia kreatyniny i SDMA we krwi stabilnego, nawodnionego pacjenta oraz podstadia według białkomoczu (UPC) i ciśnienia skurczowego krwi.
  • Najważniejszym celem dietetycznym w PChN jest ograniczenie podaży fosforu (według IRIS 2026 fosfor we krwi utrzymuje się w stadium II w zakresie 2,7–4,5 mg/dl, czyli 0,9–1,5 mmol/l, w stadium III poniżej 5,0 mg/dl, czyli 1,6 mmol/l, a w stadium IV poniżej 6,0 mg/dl, czyli 1,9 mmol/l) — to hiperfosfatemia i wtórna nadczynność przytarczyc najszybciej niszczą pozostałe nefrony.
  • Kot z chorobą nerek pod żadnym pozorem nie może głodować: brak apetytu wynikający z mocznicowego zapalenia żołądka wymaga leczenia przeciwwymiotnego (np. maropitant, ondansetron) i stymulacji łaknienia (mirtazapina), a nie zmuszania kota na siłę do nielubianej karmy.

Pierwsze objawy PChN u kota: dlaczego większe bryłki w kuwecie i picie wody to sygnał alarmowy

Kot domowy wywodzi się od kota nubijskiego (Felis lybica) zamieszkującego półpustynie Bliskiego Wschodu i Północnej Afryki. W toku ewolucji kocie nerki wykształciły niezwykłą zdolność oszczędzania wody i silnego zagęszczania moczu — u zdrowego kota ciężar właściwy moczu (USG — Urine Specific Gravity) przekracza 1,035–1,045, a zwierzę czerpie większość wilgoci z pożywienia i rzadko podchodzi do miski z wodą. Gdy w przebiegu przewlekłego cewkowo-śródmiąższowego zapalenia nerek liczba sprawnych nefronów zaczyna spadać, pozostałe nefrony ulegają przerostowi i zwiększają filtrację kłębuszkową, ale tracą zdolność resorpcji wody w kanalikach.

Skutkiem jest wydalanie dużych objętości rozcieńczonego moczu o niskim ciężarze właściwym (izostenuria: 1,008–1,012 lub suboptymalne zagęszczenie <1,035), czyli wielomocz (poliuria — PU). Aby nie dopuścić do śmiertelnego odwodnienia, kot zaczyna kompensacyjnie wypijać znacznie więcej wody — pojawia się wzmożone pragnienie (polidypsja — PD). Wielu opiekunów cieszy się, widząc, że starszy kot nagle zaczął chętnie pić wodę z kranu, konewki lub miski psa, tymczasem u każdego kota po 7. roku życia wzrost pragnienia i konieczność częstszego wybierania ciężkich bryłek żwirku z kuwety wymagają pilnego badania krwi i moczu.

W miarę narastania stężenia toksyn mocznicowych we krwi (azotemii) dołączają kolejne objawy: powolny spadek masy ciała i zanik mięśni grzbietu (wyczuwalne kostki kręgosłupa podczas głaskania), pogorszenie jakości sierści, wybiórczy apetyt (kot podchodzi do miski, wącha jedzenie, oblizuje się z powodu nudności i odchodzi), poranne wymioty białą pianą lub płynem, zaparcia (wynikające z odwodnienia mas kałowych w jelicie grubym), nieprzyjemny, amoniakalny zapach z pyszczka oraz apatia.

Klasyfikacja IRIS: 4 stadia przewlekłej choroby nerek i komplet badań diagnostycznych

Międzynarodowe Towarzystwo Nefrologii Weterynaryjnej (IRIS — International Renal Interest Society) stworzyło czterostopniowy system klasyfikacji PChN, który wyznacza dokładny schemat postępowania na każdym etapie choroby. Bardzo ważna zasada kliniczna mówi, że stadium IRIS określa się wyłącznie u kota stabilnego i prawidłowo nawodnionego, na podstawie co najmniej dwóch pomiarów stężenia kreatyniny i SDMA we krwi wykonanych w odstępie kilku tygodni. Jeśli kot trafia do gabinetu odwodniony po kilkudniowych wymiotach lub w trakcie ostrego odmiedniczkowego zapalenia nerek (tzw. nałożenie ostrego uszkodzenia nerek AKI na PChN), jego kreatynina może być przejściowo bardzo wysoka, a po 3 dniach dożylnej płynoterapii spaść o dwa stadia w dół.

Po ustaleniu głównego stadium (I–IV) lekarz wykonuje tzw. substaging (podklasyfikację) na podstawie dwóch czynników, które niezależnie od kreatyniny niszczą nerki najszybciej: białkomoczu (mierzonego wskaźnikiem stosunku białka do kreatyniny w moczu — UPC; za białkomocz u kota uznaje się UPC > 0,4, a wartości 0,2–0,4 to białkomocz graniczny) oraz skurczowego ciśnienia tętniczego krwi (cel terapeutyczny to ciśnienie poniżej 160 mmHg). Obowiązkowo wykonuje się również USG układu moczowego (aby wykluczyć wielotorbielowatość nerek PKD, kamicę moczowodową blokującą odpływ moczu czy chłoniaka nerek) oraz posiew moczu pobranego przez cystocentezę (nakłucie pęcherza pod kontrolą USG), gdyż rozcieńczony mocz kotów nerkowych sprzyja ukrytym infekcjom bakteryjnym.

Stadium IRIS (kot stabilny)Kreatynina we krwi (mg/dl / µmol/l)SDMA (µg/dl)Obraz kliniczny i główne cele leczenia
Stadium I (nieazotemiczne)< 1,6 mg/dl (< 140 µmol/l)< 18 µg/dl; utrzymujące się > 14 µg/dl może wskazywać na wczesną PChN (także nieprawidłowe USG / słabe zagęszczanie moczu)Brak objawów zewnętrznych; monitorowanie nawodnienia, ciśnienia i UPC, odstawienie leków nefrotoksycznych.
Stadium II (łagodna azotemia)1,6 – 2,8 mg/dl (140 – 250 µmol/l)18 – 25 µg/dlWielomocz i wzmożone pragnienie (PU/PD); wprowadzenie diety nerkowej o obniżonym fosforze (cel fosforu: 2,7–4,5 mg/dl, czyli 0,9–1,5 mmol/l), kontrola potasu i ciśnienia.
Stadium III (umiarkowana azotemia)2,9 – 5,0 mg/dl (251 – 440 µmol/l)26 – 38 µg/dlSpadek masy ciała, okresowe nudności; dieta Renal + wyłapywacze fosforu (cel: fosfor < 5,0 mg/dl, czyli < 1,6 mmol/l), leki przeciwwymiotne, suplementacja potasu, często włączenie kroplówek podskórnych.
Stadium IV (ciężka azotemia / mocznica)> 5,0 mg/dl (> 440 µmol/l)> 38 µg/dlRyzyko kryzysu mocznicowego, anemii nieregeneratywnej i kwasicy; fosfor < 6,0 mg/dl (< 1,9 mmol/l), intensywne leczenie objawowe nudności, nawadnianie, kontrola niedokrwistości (darbepoetyna).

Dieta nerkowa, kontrola fosforu i jak karmić kota z PChN, który nie chce jeść

W badaniach klinicznych koty z PChN żywione specjalistyczną dietą nerkową (typu Renal) żyły dłużej (w jednym z badań mediana przeżycia wyniosła 633 dni wobec 264 dni) i rzadziej przechodziły kryzysy mocznicowe niż koty pozostające na zwykłej karmie bytowej. Sekret diety nerkowej nie polega jednak na radykalnym wyeliminowaniu białka (koty są bezwzględnymi mięsożercami i zbyt mała ilość białka przy niskiej kaloryczności prowadzi do wyniszczenia mięśni), lecz na ścisłej redukcji fosforu (poniżej 0,5–0,6% w suchej masie karmy), podaży umiarkowanej ilości wysoce przyswajalnego białka pozostawiającego mało odpadów azotowych, zwiększonej kaloryczności z tłuszczu oraz dodatku cytrynianu potasu (przeciwdziałającego hipokaliemii i kwasicy metabolicznej), witamin z grupy B (wypłukiwanych z moczem) i kwasów omega-3 (EPA/DHA).

Jeżeli sama zmiana karmy nie wystarcza do utrzymania stężenia fosforu we krwi w granicach zalecanych przez wytyczne IRIS (lub gdy kot kategorycznie odmawia jedzenia karmy nerkowej i musi otrzymywać wyselekcjonowaną wysokomięsną karmę mokrą o niższym poziomie fosforu), do każdego posiłku dodaje się tzw. wyłapywacze (chelatory) fosforu. Są to preparaty w proszku, paście lub płynie zawierające węglan wapnia, octan wapnia, węglan lantanu, wodorotlenek glinu lub tlenowodorotlenek żelaza (sukroferryczny), które wiążą fosforany bezpośrednio w jelicie i wydalają je z kałem, zanim trafią do krwiobiegu. Ważne: wyłapywacz fosforu działa tylko wtedy, gdy jest wymieszany z porcją jedzenia.

Najważniejsze przykazanie w opiece nad kotem nerkowym brzmi: kot musi jeść każdego dnia. Już 48–72 godziny całkowitej głodówki u kota prowadzą do gwałtownego rozpadu własnych mięśni (co paradoksalnie podnosi mocznik i kreatyninę we krwi) oraz groźnego dla życia stłuszczenia wątroby (lipidozy wątrobowej). Nigdy nie należy wprowadzać nowej diety Renal u kota w trakcie kryzysu w szpitalu lub podczas nudności, bo zwierzę skojarzy zapach nowej karmy z mdłościami (wykształci awersję pokarmową). Najpierw opanowuje się nudności lekami (maropitant, ondansetron) i pobudza apetyt (np. maścią z mirtazapiną wcieraną w wewnętrzną stronę małżowiny usznej lub kapromoreliną), a nową karmę wprowadza w domu stopniowo przez 2–4 tygodnie, podgrzaną do temperatury ciała (ok. 38°C) i z dodatkiem ciepłej wody.

  • Podstawą żywienia kota z PChN jest karma mokra (puszki, saszetki, musy z dolewaną łyżką ciepłej wody) — kot jedzący wyłącznie suchą karmę mimo picia z miski przyjmuje w ciągu doby za mało wody.
  • Rozstaw w mieszkaniu kilka szerokich, ceramicznych lub szklanych misek z wodą z dala od miski z jedzeniem i kuwety oraz uruchom fontannę dla kota.
  • Nie podawaj kotu nerkowemu surowych podrobów, kości, suszonych gryzaków mięsnych ani past rybnych o wysokiej zawartości fosforu i soli.

Kroplówki podskórne w domu, nadciśnienie, białkomocz i niedokrwistość

W zaawansowanym II, III oraz IV stadium PChN ilość wody wypijanej przez kota z miski przestaje nadążać za utratą płynów przez nerki. Przewlekłe, nawet subkliniczne odwodnienie zmniejsza przepływ krwi przez nerki, powoduje zaparcia i nasila zatrucie mocznicowe. Wówczas ogromną pomocą jest regularna płynoterapia podskórna (tzw. kroplówki podskórne) wykonywana w spokojnych warunkach domowych przez przeszkolonego opiekuna (objętość i częstotliwość ustala lekarz — zwykle co 1–3 dni, po 50–100 ml wieloelektrolitowego płynu izotonicznego, np. płynu Ringera z mleczanami, podgrzanego do temperatury ciała). Dzięki luźnej tkance podskórnej u kota i zastosowaniu nowych, cienkich igieł z szerokim światłem (np. 18G lub 20G typu thin-wall) podanie porcji płynu trwa zaledwie 2–3 minuty i oszczędza kotu stresu związanego z codziennym wożeniem do lecznicy (przeciwwskazaniem do płynoterapii lub wskazaniem do jej ścisłego ograniczenia są współistniejące choroby serca grożące obrzękiem płuc).

Równolegle z dietą i nawadnianiem lekarz kontroluje powikłania ogólnoustrojowe PChN. W przypadku wykrycia nadciśnienia tętniczego (>160 mmHg) lekiem pierwszego wyboru u kotów jest amlodypina (bloker kanałów wapniowych) lub telmisartan (bloker receptora angiotensyny II — ARB), który jednocześnie redukuje utratę białka z moczem (białkomocz). Z kolei częsty u kotów nerkowych niedobór potasu we krwi (hipokaliemia < 3,5–4,0 mmol/l), objawiający się osłabieniem mięśni i charakterystycznym opadaniem głowy i szyi w dół (wentrofleksją), koryguje się doustną suplementacją glukonianu lub cytrynianu potasu.

W późniejszych stadiach choroby uszkodzone nerki przestają produkować odpowiednią ilość erytropoetyny (EPO) — hormonu pobudzającego szpik kostny do wytwarzania krwinek czerwonych. Rozwija się wówczas niedokrwistość nieregeneratywna, przez którą kot staje się słaby, szybko się męczy, ma blade dziąsła i marznie. Współczesna nefrologia dysponuje preparatami żelaza, witaminą B12 (kobalaminą) oraz ludzką rekombinowaną darbepoetyną alfa (lub nowymi inhibitorami hydroksylazy prolinowej HIF, takimi jak molidustat), które pomagają podnieść hematokryt; według IRIS leczy się kota z hematokrytem poniżej 25%, a przy utrzymującej się anemii także przy hematokrycie 25–28%.

Bezwzględny zakaz niesteroidowych leków przeciwzapalnych bez kontroli lekarza

Kotu z przewlekłą chorobą nerek (szczególnie odwodnionemu) nie wolno na własną rękę podawać żadnych leków przeciwbólowych z grupy NLPZ (a leki ludzkie, takie jak paracetamol, ibuprofen czy ketoprofen, są dla każdego kota śmiertelną trucizną już po jednej tabletce). W razie bólu stawów u kota nerkowego lekarz dobiera bezpieczne leki nieobciążające nerek, np. przeciwciała monoklonalne (frunewetmab), buprenorfinę lub gabapentynę w zredukowanej dawce.

Przechowuj wyniki badań krwi, SDMA i moczu w profilu kota

Zapisuj regularne ważenia kota nerkowego i przechowuj dokumentację laboratoryjną w jednym miejscu, aby łatwo śledzić trendy kreatyniny i fosforu.

Przejdź do narzędzia

Częste pytania

Jak długo może żyć kot po zdiagnozowaniu przewlekłej choroby nerek?
Rokowanie zależy ściśle od stadium IRIS w momencie rozpoznania, poziomu białkomoczu i fosforu oraz współpracy opiekuna. W dużym badaniu (Boyd i in., 2008) mediana przeżycia kotów rozpoznanych w późnym stadium II wynosiła około 3 lat (1151 dni), w stadium III około 2 lat (778 dni), a w stadium IV około 3,5 miesiąca (103 dni), przy czym pojedyncze koty żyły znacznie dłużej lub krócej. Koty rozpoznane w stadium I i wczesnym stadium II mają zwykle jeszcze lepsze rokowanie.
Czy podwyższona kreatynina w jednorazowym badaniu krwi zawsze oznacza przewlekłą chorobę nerek?
Nie. Stężenie kreatyniny i mocznika we krwi wzrasta również przy odwodnieniu (azotemia przednerkowa — np. przy wymiotach, biegunce lub upałach; wówczas ciężar właściwy moczu jest wysoki, powyżej 1,035–1,040), przy niedrożności dróg moczowych (azotemia zanerkowa — np. zatkaniu cewki moczowej u kocura lub kamieniu w moczowodzie) oraz u bardzo umięśnionych, dużych kotów (np. maine coon, bengalski) lub po wysokomięsnym posiłku. Dlatego rozpoznanie PChN zawsze wymaga połączenia badań krwi z badaniem ciężaru właściwego moczu, USG oraz ponowną kontrolą po nawodnieniu.
Czy karma z czystego mięsa (BARF) nadaje się dla kota z chorobą nerek?
Klasyczny przepis BARF dla zdrowych kotów zawiera kości lub mączkę kostną oraz surowe mięso o wysokim stosunku fosforu do energii, co u kota z PChN prowadzi do gwałtownego wzrostu fosforu i mocznika we krwi. Dla kotów nerkowych, które nie akceptują komercyjnych puszek Renal, certyfikowany dietetyk weterynaryjny może jednak ułożyć specjalny „nerkowy BARF” lub dietę gotowaną, w której eliminuje się kości na rzecz węglanu wapnia (działającego jednocześnie jako wyłapywacz fosforu), zwiększa udział tłuszczu zwierzęcego i ściśle bilansuje podaż fosforu, potasu oraz witamin.

Źródła, wytyczne naukowe i akty prawne wykorzystane przy opracowaniu artykułu:

  • International Renal Interest Society (IRIS): IRIS Staging of CKD (Modified 2026) oraz Treatment Recommendations for CKD in Cats (2026), iris-kidney.com.
  • Sparkes A.H. i in.: ISFM Consensus Guidelines on the Diagnosis and Management of Feline Chronic Kidney Disease, Journal of Feline Medicine and Surgery 18(3), 2016, 219–239.
  • Boyd L.M. i in.: Survival in cats with naturally occurring chronic kidney disease (2000–2002), Journal of Veterinary Internal Medicine 22(5), 2008, 1111–1117.
  • Elliott J. i in.: Survival of cats with naturally occurring chronic renal failure: effect of dietary management, Journal of Small Animal Practice 41, 2000, 235–242.
  • Unijny rejestr weterynaryjnych produktów leczniczych: Varenzin (molidustat) i Eluracat (kapromorelina) dla kotów.

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny — nie zastępuje bezpośredniego badania klinicznego u lekarza weterynarii. W nagłych przypadkach zagrożenia życia zwierzęcia skontaktuj się z całodobową lecznicą weterynaryjną (24h).

Powiązane poradniki

Wszystkie w tym dziale

Dodaj zgłoszenie lub wpis

Zaginął mój zwierzakZnalazłem zwierzęDodaj ogłoszenieDodaj hotel lub usługęDodaj swojego zwierzakaOtwórz pełną mapę Polski