Zwierzowisko

Alergia pokarmowa i atopowe zapalenie skóry u psa: dieta eliminacyjna, diagnostyka świądu i leczenie

9 minut czytania. Aktualizacja: .

Nieustanne drapanie się po szyi i pachach, wygryzanie i wylizywanie przestrzeni międzypalcowych (aż do rdzawobrunatnego zabarwienia sierści od porfiryn ze śliny) oraz nawracające co kilka tygodni zapalenia zewnętrznych kanałów słuchowych to klasyczny obraz psa alergika. Wielu opiekunów natychmiast podejrzewa „uczulenie na kurczaka lub zboża” i zmienia karmę co dwa tygodnie, jednak w rzeczywistości niepożądane reakcje pokarmowe (AFR) odpowiadają, zależnie od badania, za około 9–40% przypadków świądu u psów — znacznie częstszą przyczyną jest alergia na ukąszenia pcheł (APZS) oraz atopowe zapalenie skóry (AZS / CAD) wywołane alergenami środowiskowymi. Co więcej, u części psów alergicznych atopia środowiskowa i alergia pokarmowa współwystępują jednocześnie.

Pies z podrażnioną skórą podczas badania dermatologicznego u lekarza weterynarii
Pies z podrażnioną skórą podczas badania dermatologicznego u lekarza weterynarii

Najważniejsze

  • Najczęstszymi alergenami pokarmowymi u psów według przeglądów dermatologicznych są wołowina (ok. 34% przypadków), nabiał (17%), kurczak (15%) i pszenica (13%), a rzadziej soja (6%) i jagnięcina (5%).
  • Komercyjne testy z krwi, śliny lub sierści na alergię pokarmową u psów nie mają wartości diagnostycznej — dają wysoki odsetek wyników fałszywie dodatnich i nie odróżniają psa zdrowego od chorego.
  • Jedyną naukowo potwierdzoną metodą zdiagnozowania alergii pokarmowej jest rygorystyczna, trwająca minimum 8 tygodni dieta eliminacyjna oparta na hydrolizacie białkowym lub jednym nieznanym dotąd źródle białka, zakończona próbą prowokacyjną.
  • Alergia (pokarmowa lub atopowa) jest najczęstszą pierwotną przyczyną nawracającego zapalenia uszu (otitis externa) u psów — u części psów uszy są jedynym miejscem na ciele wykazującym odczyn alergiczny.

Alergia pokarmowa u psa (AFR): co naprawdę uczula najczęściej i dlaczego testy z krwi nie działają

Niepożądana reakcja pokarmowa o podłożu immunologicznym (alergia pokarmowa) to nadmierna odpowiedź układu odpornościowego (zależna od przeciwciał IgE lub limfocytów T) na glikoproteiny zawarte w pożywieniu o masie cząsteczkowej zazwyczaj powyżej 10–15 kilodaltonów (kDa). Wbrew reklamom karm bezzbożowych (grain-free) zboża rzadko są głównym winowajcą. Zbiorcze analizy światowej literatury dermatologicznej (m.in. badania Muellera i Olivry'ego) pokazują, że psy uczulają się na te białka, z którymi miały w życiu najczęstszy kontakt: na pierwszym miejscu znajduje się wołowina (34% psów z AFR), na drugim produkty mleczne i nabiał (17%), na trzecim mięso kurczaka (15%), a dopiero dalej pszenica (13%), soja (6%) oraz dawniej uznawana za „hipoalergiczną” jagnięcina (5%).

Objawy alergii pokarmowej mogą pojawić się u psa w każdym wieku — zarówno u 5-miesięcznego szczeniaka, jak i u 10-letniego psa, który od lat jadł tę samą karmę. Oprócz całorocznego świądu skóry (obejmującego często uszy, pysk, łapy, pachy, pachwiny oraz okolicę okołoodbytową) u części psów z alergią pokarmową występują współistniejące objawy żołądkowo-jelitowe: oddawanie kału częściej niż 3 razy dziennie, miękki kał ze śluzem, głośne przelewania w brzuchu (borborygmi), wzdęcia i okresowe wymioty.

Jednym z najczęstszych błędów diagnostycznych jest zlecanie na samym początku badań serologicznych z krwi (oznaczenia swoistych IgE i IgG przeciwko składnikom pokarmowym) lub testów z sierści. Światowe autorytety dermatologii weterynaryjnej (ICADA — International Committee on Allergic Diseases of Animals) jednoznacznie wskazują, że testy z krwi na alergeny pokarmowe cechują się niską powtarzalnością i dają wyniki fałszywie dodatnie nawet u zupełnie zdrowych psów oraz w próbkach kontrolnych. Testy z krwi (oraz testy śródskórne) służą wyłącznie do identyfikacji alergenów środowiskowych (roztoczy, pyłków traw, drzew i chwastów) u psów z już rozpoznanym atopowym zapaleniem skóry w celu dobrania odczulania.

Jak prawidłowo przeprowadzić 8-tygodniową dietę eliminacyjną i próbę prowokacyjną

Złotym i jedynym wiarygodnym standardem rozpoznania alergii pokarmowej jest dieta eliminacyjna prowadzona nieprzerwanie przez 8 tygodni (u ponad 90% psów z AFR pełna remisja świądu następuje właśnie po 6–8 tygodniach, natomiast u zaledwie połowy poprawa widoczna jest już po 3–4 tygodniach). Dieta eliminacyjna może opierać się na dwóch rozwiązaniach. Pierwszym jest specjalistyczna weterynaryjna karma z białkiem głęboko hydrolizowanym (lub oparta na czystych aminokwasach — dieta elementarna), w której łańcuchy białkowe zostały enzymatycznie pocięte na peptydy o masie poniżej 3–10 kDa, zbyt małe, by połączyć dwa receptory IgE na powierzchni komórki tucznej i wywołać wyrzut histaminy. Drugim rozwiązaniem jest dieta z całkowicie nowym, nigdy wcześniej niepodawanym psu źródłem jednego białka i jednego węglowodanu (np. konina, kangur, królik, dziczyzna lub białko owadów Hermetia illucens z batatem lub ziemniakiem), przygotowywana w domu według receptury zbilansowanej przez dietetyka lub w formie certyfikowanej karmy weterynaryjnej (uwaga: zwykłe karmy bytowe ze sklepu zoologicznego z napisem „monoproteinowa” często zawierają śladowe zanieczyszczenia z linii produkcyjnej innymi gatunkami mięsa).

Przez pełne 8 tygodni obowiązuje absolutny rygor stuprocentowej czystości diety. Jedno małe ciasteczko ze stołu, kawałek żółtego sera użyty do podania tabletki, gryzak ze skóry wołowej, smaczek treningowy innego gatunku mięsa, a nawet smakowa tabletka na odrobaczanie lub kleszcze zawierająca aromaty wątróbki wieprzowej bądź drobiowej potrafią wywołać nawrót świądu trwający kilkanaście dni i przekreślić kilka tygodni wyrzeczeń.

Jeżeli po 8 tygodniach świąd ustąpił lub wyraźnie się zmniejszył, nie oznacza to jeszcze końca diagnostyki (poprawa mogła bowiem wynikać np. z jednoczesnego wyleczenia nadkażenia bakteryjnego skóry lub końca sezonu pylenia traw). Potwierdzeniem alergii pokarmowej jest dopiero próba prowokacyjna: powrót do wcześniejszej karmy lub podawanie pojedynczych podejrzanych składników (np. czystego gotowanego kurczaka, potem wołowiny, potem twarogu) przez 7–14 dni. Nawrót drapania się w ciągu kilku godzin do maksymalnie 10–14 dni od prowokacji ostatecznie potwierdza diagnozę i pozwala stworzyć listę bezpiecznych produktów.

Czego nie wolno podawać podczas diety eliminacyjnej?

W trakcie 8 tygodni diety wyklucz: wszystkie kupne przysmaki, kości i uszy do żucia, surowe owoce i warzywa z ręki, pasztet i ser do ukrywania leków, olej z łososia (jeśli ryba nie jest bazą diety), pasty do zębów o smaku drobiowym oraz smakowe tabletki weterynaryjne (poproś lekarza o zamianę ochrony przeciwkleszczowej na krople spot-on na czas diety).

Atopowe zapalenie skóry (AZS / CAD) i dlaczego pies ma ciągle chore uszy

Gdy całoroczna ochrona przeciwpchelna jest szczelna, a prawidłowo przeprowadzona 8-tygodniowa dieta eliminacyjna nie przyniosła ustąpienia świądu (lub przyniosła tylko częściową poprawę), lekarz rozpoznaje atopowe zapalenie skóry (CAD — Canine Atopic Dermatitis). Jest to uwarunkowana genetycznie choroba zapalna skóry związana z defektem bariery naskórkowej (niedoborem ceramidów i filagryny) oraz nadwrażliwością na alergeny środowiskowe wnikające przez skórę i drogi oddechowe: roztocza kurzu domowego i magazynowego (Dermatophagoides farinae, Acarus siro, Tyrophagus putrescentiae — dające objawy przez cały rok, często nasilające się zimą), pyłki traw, chwastów (bylica, ambrozja, babka) i drzew oraz zarodniki pleśni.

Wysoką predyspozycję rasową do atopii wykazują m.in. buldogi francuskie i angielskie, west highland white terriery (westie), bulteriery, stafordshire bull terriery, labradory i golden retrievery, boksery, mopsy, shih tzu oraz owczarki niemieckie. Na uszkodzonej barierze naskórkowej psa atopowego błyskawicznie namnażają się drobnoustroje będące naturalnymi komensalami skóry: bakterie gronkowca (Staphylococcus pseudintermedius) oraz drożdżaki z rodzaju Malassezia pachydermatis. To właśnie wtórne nadkażenie bakteryjne i drożdżakowe (potwierdzane prostym badaniem cytologicznym odcisku ze skóry lub wymazu z ucha pod mikroskopem w gabinecie) potęguje świąd do poziomu nie do zniesienia i nadaje sierści charakterystyczny, słodkawo-zjełczały zapach.

Szczególnym miejscem manifestacji zarówno alergii pokarmowej, jak i atopii są uszy. Błona wyścielająca zewnętrzny przewód słuchowy jest anatomicznym przedłużeniem skóry twarzy i zawiera liczne gruczoły łojowe oraz woskowinowe. Pod wpływem reakcji alergicznej przewód słuchowy ulega obrzękowi i produkuje nadmiar woskowiny, w której w ciepłym i wilgotnym środowisku natychmiast namnażają się drożdżaki Malassezia lub pałeczki ropy błękitnej (Pseudomonas aeruginosa). Leczenie samych uszu kroplami z antybiotykiem bez opanowania pierwotnej alergii sprawia, że infekcja wraca jak bumerang wkrótce po odstawieniu kropli.

Współczesne leczenie atopowego zapalenia skóry: od immunoterapii po leki celowane

Atopowe zapalenie skóry jest chorobą przewlekłą i nieuleczalną genetycznie, ale dzięki współczesnej dermatologii weterynaryjnej zdecydowana większość psów atopowych może żyć całkowicie bez świądu i bez niszczących narządy skutków ubocznych przewlekłej sterydoterapii. Dawniej jedynym ratunkiem było wieloletnie podawanie glikokortykosteroidów (prednizolonu, metyloprednizolonu), które przy długotrwałym stosowaniu powodują wielomocz, wilczy apetyt, otyłość, zanik mięśni, stłuszczenie wątroby, cukrzycę i jatrogenny zespół Cushinga.

Dziś w terapii celowanej dysponujemy lekami nowej generacji, które działają wybiórczo na szlaki świądu (m.in. interleukinę 31 — IL-31): tabletkami zawierającymi oklacytynib lub ilunocytynib (inhibitory kinaz janusowych JAK, działające przeciwświądowo w ciągu kilku godzin; to leki wpływające na układ odpornościowy, przeznaczone dla psów od 12. miesiąca życia i wymagające kontroli pod kątem zakażeń; o szczepieniu psa w trakcie leczenia decyduje lekarz) oraz comiesięcznymi iniekcjami podskórnymi lokiwetmabu (przeciwciała monoklonalnego neutralizującego bezpośrednio cząsteczki IL-31 we krwi, bez działania immunosupresyjnego). Trzecią opcją w przewlekłej kontroli jest cyklosporyna A.

Jedyną metodą leczenia przyczynowego, która potrafi przestroić układ odpornościowy psa i zahamować postęp choroby, jest alergenowo swoista immunoterapia (ASIT — odczulanie). Po zidentyfikowaniu konkretnych alergenów środowiskowych w testach śródskórnych lub serologicznych z krwi laboratorium przygotowuje indywidualną szczepionkę podawaną podskórnie lub podjęzykowo w rosnących stężeniach. Skuteczność immunoterapii (całkowite ustąpienie objawów lub znaczne zmniejszenie dawek leków przeciwświądowych) obserwuje się u około 60–75% psów po 6–12 miesiącach stosowania. Niezależnie od farmakoterapii filarem opieki nad psem atopowym jest regularna kąpiel terapeutyczna (co 7–14 dni w szamponach z chlorheksydyną przy nadkażeniach lub szamponach odbudowujących barierę lipidową z fitosfingosyną i ceramidami) oraz suplementacja wysokich dawek kwasów EPA i DHA.

Cecha klinicznaAlergia pokarmowa (AFR)Atopowe zapalenie skóry (AZS / CAD)
Wiek wystąpienia pierwszych objawówDowolny wiek: często szczenięta <1. roku życia lub psy starsze (>6.–7. roku życia).Najczęściej między 6. miesiącem a 3. rokiem życia.
Sezonowość świąduObjawy całoroczne, niezależne od pory roku (dopóki pies je uczulający składnik).Początkowo często sezonowe (wiosna–lato przy pyłkach) lub całoroczne (roztocza kurzu).
Objawy żołądkowo-jelitoweCzęste (u 30–50% psów): częste wypróżnienia (3–4x dziennie), śluz w kale, wzdęcia, przelewania.Zazwyczaj brak (chyba że współistnieje alergia pokarmowa).
Metoda potwierdzenia diagnozyWyłącznie 8-tygodniowa dieta eliminacyjna zakończona próbą prowokacyjną.Rozpoznanie z wykluczenia (po wyeliminowaniu pcheł, świerzbowca i AFR); testy z krwi / śródskórne wskazują alergeny do odczulania.
Podstawowe leczenie długofaloweTrwałe unikanie zidentyfikowanych alergenów białkowych w diecie i przysmakach.Terapia multimodalna: lokiwetmab / inhibitory JAK, immunoterapia swoista (ASIT), odbudowa bariery naskórkowej i kąpiele.

Zapisuj reakcje na karmy i leki w dzienniku zwierzaka

Prowadź dokładną historię wizyt dermatologicznych, dat podania iniekcji przeciwświądowych oraz wyników diety eliminacyjnej w jednym miejscu.

Przejdź do narzędzia

Częste pytania

Czy zmiana karmy z kurczakiem na karmę z indykiem lub kaczką wystarczy jako dieta eliminacyjna?
Nie. Między białkami różnych gatunków drobiu (kurczak, indyk, kaczka, gęś), a także między wołowiną, cielęciną i jagnięciną bardzo często zachodzi zjawisko alergicznej reaktywności krzyżowej — układ odpornościowy psa uczulonego na kurczaka rozpoznaje zbliżoną strukturę białka indyka jako ten sam alergen. Prawdziwa dieta eliminacyjna musi opierać się na białku głęboko hydrolizowanym (np. hydrolizat soi lub piór o masie <3–10 kDa) albo na gatunku mięsa całkowicie odległym taksonomicznie (np. konina, kangur, królik, owady).
Dlaczego mój pies wylizuje łapy na czerwono — czy to grzybica, czy alergia?
Rdzawobrunatne zabarwienie sierści między opuszkami łap (oraz wokół oczu i warg) powstaje na skutek utleniania się porfiryn — barwników naturalnie obecnych w psiej ślinie i łzach. Jeśli pies nieustannie wylizuje łapy, pierwotną przyczyną jest niemal zawsze świąd alergiczny przestrzeni międzypalcowych (atopia kontaktowa na pyłki z trawy, roztocza lub alergia pokarmowa), a ciągłe zawilgocenie skóry śliną prowadzi do wtórnego namnożenia drożdżaków Malassezia. Leczenie wymaga zarówno zwalczenia drożdżaków (np. pianką lub szamponem z chlorheksydyną i mikonazolem), jak i wyciszenia pierwotnej alergii.
Czy pies z alergią na kurczaka może jeść karmę zawierającą oczyszczony tłuszcz drobiowy?
Reakcję alergiczną wywołują cząsteczki białka (glikoproteiny), a nie kwasy tłuszczowe. Wysoko oczyszczony tłuszcz drobiowy stosowany w medycznych dietach weterynaryjnych jest pozbawiony frakcji białkowej i u zdecydowanej większości psów uczulonych na mięso kurczaka nie wywołuje reakcji alergicznej (jedynie u skrajnie wrażliwych pacjentów podczas pierwszych 8 tygodni diety diagnostycznej wybiera się karmy oparte na oleju roślinnym lub rybim oraz skrobi z czystymi aminokwasami).

Źródła, wytyczne naukowe i akty prawne wykorzystane przy opracowaniu artykułu:

  • Olivry T., Mueller R.S., Prélaud P. (ICADA): Critically appraised topic on adverse food reactions of companion animals (1): duration of elimination diets, BMC Veterinary Research 11, 2015, 225.
  • Mueller R.S., Olivry T., Prélaud P. (ICADA): Critically appraised topic on adverse food reactions of companion animals (2): common food allergen sources in dogs and cats, BMC Veterinary Research 12, 2016, 9.
  • Hensel P. i in. (ICADA): Canine atopic dermatitis: detailed guidelines for diagnosis and allergen identification, BMC Veterinary Research 11, 2015, 196.
  • Olivry T. i in. (ICADA): Treatment of canine atopic dermatitis: 2015 updated guidelines from the International Committee on Allergic Diseases of Animals (ICADA), BMC Veterinary Research 11, 2015, 210.
  • Saridomichelakis M.N. i in.: Aetiology of canine otitis externa: a retrospective study of 100 cases, Veterinary Dermatology 18(5), 2007, 341–347.
  • Charakterystyka produktu leczniczego Zenrelia (ilunocytynib), VMD, 2025.

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny — nie zastępuje bezpośredniego badania klinicznego u lekarza weterynarii. W nagłych przypadkach zagrożenia życia zwierzęcia skontaktuj się z całodobową lecznicą weterynaryjną (24h).

Powiązane poradniki

Wszystkie w tym dziale

Dodaj zgłoszenie lub wpis

Zaginął mój zwierzakZnalazłem zwierzęDodaj ogłoszenieDodaj hotel lub usługęDodaj swojego zwierzakaOtwórz pełną mapę Polski