Zwierzowisko

Odrobaczanie psa i kota a badanie kału: grupy ryzyka ESCCAP, glisty, tasiemce i lamblie (Giardia)

8 minut czytania. Aktualizacja: .

Podawanie losowej tabletki na odrobaczanie raz na pół roku nie zapewnia skutecznej ochrony ani zwierzęciu, ani domownikom. Cykl rozwojowy glist z rodzaju Toxocara od momentu połknięcia inwazyjnego jaja ze środowiska do wydalania nowych jaj z kałem trwa zaledwie około 5 tygodni (32–39 dni), a leki przeciwpasożytnicze nie działają „do przodu” jak szczepionki — oczyszczają jelita tylko z pasożytów obecnych w organizmie w dniu podania dawki. Dlatego Europejska Rada ds. Parazytoz Zwierząt Towarzyszących (ESCCAP) uzależnia częstotliwość odrobaczania oraz badań koproskopowych od indywidualnej grupy ryzyka, w jakiej znajduje się dany pies lub kot.

Pies i kot odpoczywające razem w domu objęte regularną profilaktyką przeciwpasożytniczą
Pies i kot odpoczywające razem w domu objęte regularną profilaktyką przeciwpasożytniczą

Najważniejsze

  • Tabletka na odrobaczanie działa wyłącznie interwencyjnie w momencie podania i przez 24–48 godzin — nie zabezpiecza psa ani kota przed zarażeniem się na spacerze tydzień później.
  • Szczenięta zarażają się glistą psią (Toxocara canis) już w życiu płodowym przez łożysko oraz z mlekiem matki, dlatego pierwsze odrobaczanie wykonuje się w wieku 2 tygodni (14. dzień życia), a u kociąt w wieku 3 tygodni.
  • Pełnowartościowe badanie kału wymaga zebrania próbek z trzech kolejnych dni (zjawisko nieregularnego siewstwa jaj i cyst) oraz połączenia metody flotacji z testem w kierunku antygenu Giardia intestinalis.
  • Standardowe jednodniowe tabletki na glisty i tasiemce nie zwalczają pierwotniaków z rodzaju Giardia (lamblii) ani kokcydiów.

Grupy ryzyka ESCCAP: jak często odrobaczać lub badać kał psa i kota

Wytyczne ESCCAP (7. wydanie, 2025) dzielą dorosłe psy na cztery grupy ryzyka (A–D), a koty na dwie (A i B), na podstawie sposobu wychodzenia na zewnątrz, polowania i diety; osobno traktuje się zwierzęta mieszkające z małymi dziećmi lub osobami o obniżonej odporności. Takie podejście pozwala uniknąć nadmiernego stosowania chemioterapeutyków u zwierząt o minimalnej ekspozycji, a jednocześnie chroni ludzi przed groźnymi zoonozami: toksokarozą oczną i trzewną (wywoływaną przez migrujące larwy glist Toxocara canis i Toxocara cati) oraz bąblowicą wielojamową (Echinococcus multilocularis).

Warto podkreślić zasadę równoważności diagnostycznej zalecaną przez ESCCAP: w każdej grupie zamiast podawania leków na nicienie „w ciemno” można z taką samą częstotliwością (np. 4 razy w roku w grupie B) wykonywać laboratoryjne badanie kału i wdrażać leczenie celowane wyłącznie w przypadku wykrycia pasożytów. Wyjątkiem są tasiemce: badanie kału słabo je wykrywa, dlatego zwierzęta polujące lub jedzące gryzonie, podroby albo surowe mięso odrobacza się przeciw tasiemcom regularnie, niezależnie od wyników badań.

Grupa ryzyka ESCCAPCharakterystyka zwierzęciaZalecana częstotliwość odrobaczania lub badania kałuZakres zwalczanych pasożytów
Pies — grupa APies żyjący wyłącznie w domu lub wychodzący tylko na krótko, bez kontaktu z innymi psami i bez dostępu do parków i ogrodów; nie je surowego mięsa, ślimaków ani zdobyczy.1–2 razy w roku (odrobaczanie lub badanie kału).Nicienie jelitowe (glisty).
Pies — grupa B (typowy pies spacerujący po osiedlu i parkach)Pies regularnie wychodzący, mający kontakt z innymi psami, parkami i trawnikami; nie poluje, nie zjada ślimaków ani trawy i nie jest karmiony surowym mięsem.4 razy w roku (co 3 miesiące — odrobaczanie lub badanie kału).Nicienie jelitowe (glisty, tęgoryjce, włosogłówki).
Pies — grupa CJak w grupie B, ale pies zjada ślimaki, ma z nimi kontakt lub je trawę (ryzyko nicieni płucnych, w tym Angiostrongylus vasorum).4–12 razy w roku przeciw nicieniom jelitowym i płucnym (lub badanie kału) oraz 4–12 razy w roku przeciw tasiemcom.Nicienie jelitowe i płucne oraz tasiemce.
Pies — grupa DPies swobodnie wychodzący, który poluje, zjada zdobycz, padlinę lub podroby albo jest karmiony surowym mięsem, które nie zostało podgrzane (10 minut, 65°C w środku) ani zamrożone (tydzień w temperaturze od −17 do −20°C).4–12 razy w roku przeciw nicieniom jelitowym i płucnym (lub badanie kału) oraz co miesiąc (12 razy w roku) przeciw tasiemcom.Nicienie jelitowe i płucne oraz obowiązkowo tasiemce (prazikwantel przeciwko Echinococcus i Taenia).
Kot — grupa AKot żyjący wyłącznie w domu lub mający dostęp tylko do zabezpieczonego balkonu albo ogrodu; raczej nie poluje.1–2 razy w roku (odrobaczanie lub badanie kału).Nicienie jelitowe (glisty).
Kot — grupa BKot swobodnie wychodzący, mający kontakt z innymi kotami; nie da się wykluczyć polowania na gryzonie i ptaki.4–12 razy w roku przeciw nicieniom (lub badanie kału) oraz 4–12 razy w roku przeciw tasiemcom.Nicienie jelitowe i tasiemce (najczęściej Hydatigera taeniaeformis; na terenach endemicznych także Echinococcus multilocularis).
Dodatkowe wskazania (pies lub kot)Zwierzę mieszkające z dziećmi poniżej 5–6 lat, osobami starszymi lub o obniżonej odporności; psy pracujące (np. terapeutyczne, ratownicze, policyjne).Zależnie od oceny ryzyka co miesiąc odrobaczanie albo co miesiąc badanie kału.Przerywanie cyklu Toxocara spp. (okres prepatentny ok. 5 tygodni); przy narażeniu na Echinococcus także tasiemce.

Odrobaczanie szczeniąt i kociąt — dlaczego zaczynamy już w pierwszych tygodniach życia

U dorosłych suk i kotek larwy glist (Toxocara canis oraz Toxocara cati) potrafią przez lata przebywać w stanie uśpienia (hipobiozy) w mięśniach szkieletowych i narządach wewnętrznych, gdzie są niemal całkowicie niewrażliwe na standardowe dawki leków odrobaczających. Pod wpływem zmian hormonalnych w ostatnim trymestrze ciąży larwy te ulegają reaktywacji. U psów wędrują przez łożysko bezpośrednio do płodów oraz do gruczołu mlekowego, przez co szczenięta rodzą się już zarażone glistnicą i mogą wydalać jaja w kale już od 16.–21. dnia życia.

U kotek droga śródmaciczna nie występuje, ale reaktywowane larwy Toxocara cati są intensywnie wydzielane z mlekiem przez cały okres laktacji. Z tego powodu szczenięta odrobacza się po raz pierwszy już w wieku 2 tygodni (14. dzień życia), natomiast kocięta w wieku 3 tygodni (21. dzień życia). Szczenięta odrobacza się następnie co 2 tygodnie do upływu 2 tygodni po odsadzeniu, a kocięta co 2 tygodnie do odsadzenia. Jeśli ryzyko zarażenia nadal jest podwyższone (np. psie przedszkole, kot wychodzący), odrobaczanie kontynuuje się co miesiąc do ukończenia 6. miesiąca życia.

Równocześnie z młodymi należy zawsze odrobaczać karmiącą sukę lub kotkę. Dla najmłodszych zwierząt stosuje się bezpieczne zawiesiny doustne lub pasty zawierające pyrantel, fenbendazol lub połączenie emodepsydu z toltrazurilem, precyzyjnie odmierzone na podstawie aktualnej masy ciała zważonej na wadze kuchennej lub niemowlęcej.

Glisty, tasiemce, włosogłówki i nicienie płucne — co zagraża psom i kotom w Polsce

Najpowszechniejszymi nicieniami jelitowymi w Polsce są glisty (Toxocara canis u psów, Toxocara cati u kotów oraz Toxascaris leonina u obu gatunków). U młodych zwierząt silna inwazja powoduje wzdęty, tzw. żabi brzuch przy jednoczesnym wychudzeniu grzbietu, matową sierść, nawracające biegunki, wymioty (niekiedy z widocznymi, przypominającymi nitki makaronu pasożytami długości 8–15 cm) oraz kaszel wynikający z migracji larw przez płuca. Drugą grupą nicieni są włosogłówki (Trichuris vulpis u psów) bytujące w jelicie ślepym i grubym, wywołujące przewlekłe zapalenie okrężnicy z domieszką śluzu i świeżej krwi w kale, oraz tęgoryjce (Ancylostoma, Uncinaria) żywiące się krwią.

Wśród płazińców najczęściej spotykany jest tasiemiec psi (Dipylidium caninum), którego żywicielem pośrednim jest pchła (pies lub kot zaraża się, rozgryzając i połykając pchłę podczas wygryzania swędzącej skóry). Człony tego tasiemca opuszczają odbyt aktywnie, przypominają ziarna ogórka lub ugotowanego ryżu i powodują świąd okolicy okołoodbytowej (tzw. saneczkowanie, które jednak jeszcze częściej wynika z przepełnienia zatok okołoodbytowych).

Szczególną czujność należy zachować wobec tasiemca bąblowcowego wielojamowego (Echinococcus multilocularis), przenoszonego przez lisy, ale występującego także u psów i kotów polujących na gryzonie na terenach leśnych i podmiejskich. Dla psa obecność dorosłego, kilkumilimetrowego tasiemca w jelicie przebiega całkowicie bezobjawowo, natomiast jaja wydalane z kałem stanowią śmiertelne zagrożenie dla człowieka (wywołują alweokokozę wątroby o przebiegu przypominającym złośliwy nowotwór). Do zwalczania tasiemców z rodzaju Echinococcus ESCCAP zaleca preparaty z prazikwantelem.

  • Glisty (Toxocara spp.): zarażenie przez łożysko, mleko, połknięcie jaj z gleby lub zjedzenie gryzonia (żywiciela paratenicznego).
  • Tasiemiec psi (Dipylidium caninum): zarażenie przez połknięcie pchły; zwalczanie wymaga jednoczesnego podania prazikwantelu i zastosowania preparatu przeciw pchłom.
  • Włosogłówka (Trichuris vulpis): jaja są niezwykle oporne w glebie (do kilku lat) i bardzo ciężkie — w badaniu kału wymagają flotacji roztworami o wysokim ciężarze właściwym (np. siarczan cynku lub roztwór cukru Sheathera).
  • Nicienie płucne (Angiostrongylus vasorum, Crenosoma vulpis) oraz nicień podskórny Dirofilaria repens: coraz częściej stwierdzane w Polsce (nicień sercowy D. immitis występuje głównie w południowej Europie); larwy Angiostrongylus wykrywa się w kale specjalistyczną metodą Baermanna, a nie zwykłą flotacją.

Giardioza (lamblie) u psa i kota oraz instrukcja prawidłowego pobrania kału

Właściciele szczeniąt i kociąt borykający się z nawracającymi, papkowatymi, cuchnącymi i podbarwionymi śluzem biegunkami bardzo często słyszą w gabinecie diagnozę: giardioza. Wywołuje ją wiciowiec Giardia intestinalis (dawniej Giardia lamblia) — jednokomórkowy pierwotniak zasiedlający kosmki jelita cienkiego. Co niezwykle istotne, popularne jednodniowe tabletki na robaki (zawierające np. tylko milbemycynę z prazikwantelem lub sam pyrantel) nie działają na pierwotniaki z rodzaju Giardia.

Leczenie klinicznej giardiozy wymaga celowanej terapii: wytyczne ESCCAP jako lek pierwszego wyboru wymieniają fenbendazol podawany przez kilka kolejnych dni (zwykle 3–5 dni, często z powtórzeniem cyklu po przerwie; dawkę i długość kuracji ustala lekarz). Równie ważna jak podawanie leku jest rygorystyczna higiena środowiskowa, ponieważ cysty Giardia są natychmiast inwazyjne po wydaleniu i przyklejają się do sierści wokół odbytu, skąd zwierzę nieustannie się nimi nadkaża (autoinwazja).

Aby badanie parazytologiczne kału było wiarygodne i nie dało wyniku fałszywie ujemnego, nie wystarczy przynieść pojedynczej próbki z porannego spaceru. Zarówno jaja nicieni, jak i cysty pierwotniaków są wydalane okresowo. Złotym standardem jest zbiórka kału z trzech kolejnych dni do jednego lub trzech podpisanych pojemników przechowywanych w lodówce (w temperaturze 4°C, bez zamrażania) i zlecenie w laboratorium badania łączonego: flotacji z wirowaniem oraz testu na obecność koproantygenu Giardia (ELISA/immunochromatografia) lub badania PCR.

Jak przerwać nawroty Giardii w domu

W pierwszym i ostatnim dniu kuracji fenbendazolem wykąp psa lub przemyj u kota okolicę podogonową szamponem z chlorheksydyną, aby spłukać przyklejone cysty z sierści. Przez cały okres leczenia zbieraj odchody natychmiast po oddaniu, wyparzaj miski wrzątkiem, pierz koce i legowiska w temperaturze minimum 60°C oraz dokładnie osuszaj podłogi (cysty Giardia giną w suchym środowisku i wysokich temperaturach).

Prowadź harmonogram odrobaczania i badań kału

Dodaj wpis o odrobaczaniu lub wyniku badania koproskopowego w karcie zwierzaka i ustaw przypomnienie za 3 miesiące.

Przejdź do narzędzia

Częste pytania

Czy jeśli nie widzę robaków w odchodach psa lub kota, to znaczy, że nie ma pasożytów?
Nie. Dorosłe pasożyty (np. glisty) są wydalane w całości z kałem lub wymiocinami zazwyczaj dopiero przy bardzo masywnej inwazji albo po podaniu leku odrobaczającego. Na co dzień pasożyty żyją przytwierdzone w świetle jelita cienkiego, a z kałem wydalane są wyłącznie mikroskopijne jaja i cysty, całkowicie niewidoczne gołym okiem.
Czy powinienem odrobaczyć psa dokładnie tydzień przed szczepieniem?
U szczeniąt i kociąt w trakcie cyklu szczepień pierwotnych odrobaczanie przeplata się ze szczepieniami co 2 tygodnie, ponieważ glisty obniżają odpowiedź poszczepienną. U dorosłego psa, który jest regularnie badany koproskopowo lub odrobaczany co 3 miesiące zgodnie z grupą ryzyka ESCCAP, nie ma konieczności podawania dodatkowej tabletki dokładnie 7 dni przed corocznym szczepieniem na wściekliznę.
Czy człowiek może zarazić się lamblią (Giardia) od swojego psa lub kota?
Gatunek Giardia intestinalis dzieli się na osiem genotypów (assemblages A–H). U psów dominują genotypy swoiste gatunkowo C i D, a u kotów genotyp F, które bardzo rzadko zarażają ludzi. Zwierzęta mogą jednak być również nosicielami genotypów zoonotycznych A i B (wspólnych dla ludzi i zwierząt), dlatego podczas leczenia biegunki u pupila należy bezwzględnie myć ręce ciepłą wodą z mydłem i sprzątać kuwetę oraz odchody w rękawiczkach jednorazowych.

Źródła, wytyczne naukowe i akty prawne wykorzystane przy opracowaniu artykułu:

  • ESCCAP Guideline 01: Worm Control in Dogs and Cats, 7. wydanie (2025).
  • ESCCAP Guideline 06: Control of Intestinal Protozoa in Dogs and Cats oraz ESCCAP Giardia Fact Sheet.

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny — nie zastępuje bezpośredniego badania klinicznego u lekarza weterynarii. W nagłych przypadkach zagrożenia życia zwierzęcia skontaktuj się z całodobową lecznicą weterynaryjną (24h).

Powiązane poradniki

Wszystkie w tym dziale

Dodaj zgłoszenie lub wpis

Zaginął mój zwierzakZnalazłem zwierzęDodaj ogłoszenieDodaj hotel lub usługęDodaj swojego zwierzakaOtwórz pełną mapę Polski