Zwierzowisko

Choroby zębów i kamień nazębny u psa i kota: profilaktyka, sanacja i dlaczego nie czyści się zębów bez narkozy

8 minut czytania. Aktualizacja: .

Choroby przyzębia należą do najczęstszych schorzeń psów i kotów — w brytyjskich danych z lecznic pierwszego kontaktu (VetCompass) to najczęściej odnotowywane rozpoznanie: w ciągu roku stwierdzano je u 12,5% psów i 15,2% kotów, a w badaniach z dokładnym przeglądem jamy ustnej jakieś zmiany ma większość dorosłych zwierząt. Nieprzyjemny zapach z pyska (halitoza) nigdy nie jest „naturalną cechą psiego lub kociego oddechu”, lecz objawem przewlekłego stanu zapalnego i namnażania się bakterii beztlenowych w kieszonkach dziąsłowych. Co gorsza, zwierzęta drapieżne z przyczyn ewolucyjnych maskują ból stomatologiczny i potrafią normalnie połykać suchą karmę nawet wtedy, gdy w ich jamie ustnej znajdują się odsłonięte korzenie, ropnie okołowierzchołkowe czy zmiany resorpcyjne.

Opiekun delikatnie szczotkujący zęby psa szczoteczką naparstkową z pastą enzymatyczną
Opiekun delikatnie szczotkujący zęby psa szczoteczką naparstkową z pastą enzymatyczną

Najważniejsze

  • Według wytycznych WSAVA płytka bakteryjna tworzy się na zębach psa i kota w ciągu doby, kamień nazębny po około 3 dniach, a zapalenie dziąseł zaczyna się po około 2 tygodniach, dlatego szczotkowanie zębów ma największy sens, gdy jest codzienne.
  • Do mycia zębów zwierząt stosuje się wyłącznie weterynaryjne pasty enzymatyczne — pasty dla ludzi zawierają szkodliwy po połknięciu fluor i detergenty pieniące, a część z nich także śmiertelnie trujący dla psów ksylitol.
  • Oferowane w salonach groomerskich „usuwanie kamienia nazębnego bez narkozy” jest procedurą pozorną, bolesną i niebezpieczną, potępianą przez światowe organizacje stomatologii weterynaryjnej (EVDC, AVDC, WSAVA).
  • Odontoklastyczna resorpcja zębów (FORL / TR) dotyczy, zależnie od badanej populacji, od około 29% do 67% dojrzałych kotów (WSAVA) — to niezwykle bolesne schorzenie niszczące korzeń zęba, którego pełny zakres można ocenić tylko na stomatologicznym zdjęciu RTG.

Od płytki bakteryjnej do utraty zębów i uszkodzenia nerek oraz serca

Proces powstawania choroby przyzębia zaczyna się kilka godzin po posiłku od odłożenia na szkliwie niewidocznego biofilmu z glikoprotein śliny i bakterii — płytki nazębnej. Na tym etapie płytka jest miękka i można ją łatwo usunąć mechanicznie szczoteczką. Jeżeli jednak nie zostanie usunięta, w ciągu kilku dni (według WSAVA już po około 3 dniach) sole wapnia i fosforu obecne w ślinie wysycają ją, tworząc porowaty, żółtobrązowy kamień nazębny. Sam kamień naddziąsłowy nie jest bezpośrednią przyczyną utraty zęba, ale jego chropowata powierzchnia stanowi idealne rusztowanie dla kolejnych warstw żywych bakterii.

Kluczowy proces chorobowy toczy się poniżej linii dziąsła, w rowku dziąsłowym. Toksyny wydzielane przez bakterie poddziąsłowe oraz gwałtowna odpowiedź układu odpornościowego zwierzęcia wywołują najpierw odwracalne zapalenie dziąseł (gingivitis — widoczne jako czerwona obwódka wzdłuż brzegu dziąsła i krwawienie przy dotyku), a następnie nieodwracalne zapalenie przyzębia (periodontitis). Dochodzi wówczas do zniszczenia więzadła ozębnej i zaniku kości wyrostka zębodołowego, powstają głębokie kieszonki patologiczne wypełnione ropą, korzenie ulegają odsłonięciu, a zęby zaczynają się chwiać.

Przewlekłe zapalenie przyzębia nie jest problemem ograniczonym do jamy ustnej. Przez bogato unaczynione, owrzodziałe dziąsła podczas każdego gryzienia pokarmu do krwiobiegu przedostają się bakterie (bakteriemia) oraz mediatory stanu zapalnego. Badania wykazały związek zaawansowanej choroby przyzębia u psów z chorobami serca (m.in. zapaleniem wsierdzia), a wytyczne WSAVA wiążą zakażenia przyzębia także z chorobami nerek i wątroby (to związek statystyczny, nie zawsze dowód przyczyny). Szczególnie predysponowane do błyskawicznego odkładania kamienia są psy ras małych i miniaturowych (yorkshire terrier, chihuahua, maltańczyk, pudel miniaturowy, jamnik, szpic miniaturowy), u których stłoczenie dużych zębów w krótkiej żuchwie oraz przetrwałe zęby mleczne sprzyjają zaleganiu resztek pokarmowych.

Dlaczego „usuwanie kamienia bez narkozy” u groomera jest nieskuteczne i niebezpieczne?

Wielu opiekunów, obawiając się znieczulenia ogólnego, decyduje się na reklamowane w salonach strzyżenia psów tzw. kosmetyczne czyszczenie zębów szczoteczką ultradźwiękową lub skalerem bez narkozy (AFD — Anesthesia-Free Dentistry). Europejskie Kolegium Stomatologii Weterynaryjnej (EVDC) oraz wytyczne WSAVA jednoznacznie uznają tę praktykę za błąd w sztuce i naruszenie dobrostanu zwierzęcia. Zdrapanie widocznego kamienia z zewnętrznej powierzchni koron u przytomnego, unieruchomionego na siłę psa daje wyłącznie złudny efekt estetyczny dla właściciela: zęby wyglądają na białe, podczas gdy pod dziąsłem nadal rozwija się choroba.

U przytomnego zwierzęcia nie da się wprowadzić kirety ani końcówki skalera na głębokość kilku milimetrów do bolesnej kieszonki poddziąsłowej, gdzie żyje większość chorobotwórczych bakterii, ani zbadać zębów od strony podniebiennej i językowej. Co więcej, praca skalerem pozostawia na szkliwie mikroskopijne rysy — jeśli zęby nie zostaną po skalingu dokładnie wypolerowane specjalną gumką i pastą polerską (co u przytomnego psa jest niemożliwe), nowa płytka bakteryjna znacznie łatwiej przyczepia się do porysowanego szkliwa.

Trzecim zagrożeniem jest brak intubacji dotchawiczej. Podczas rozbijania kamienia skalerem w jamie ustnej powstaje aerozol z wody, krwi i miliardów bakterii gnilnych oraz odrywają się ostre odłamki kamienia. U niezaintubowanego psa, który dyszy ze stresu i bólu, aerozol ten trafia bezpośrednio do tchawicy i oskrzeli, grożąc ciężkim zachłystowym zapaleniem płuc. Podczas pełnej sanacji stomatologicznej w gabinecie weterynaryjnym rurka intubacyjna z uszczelnionym mankietem oraz tamponada gardła całkowicie odcinają drogi oddechowe od jamy ustnej.

Czym jest prawdziwa sanacja jamy ustnej (COHAT)?

Pełny zabieg stomatologiczny u lekarza weterynarii (Comprehensive Oral Health Assessment and Treatment) obejmuje: bezpieczne znieczulenie wziewne z intubacją, ocenę każdej kieszonki dziąsłowej sondą periodontologiczną, pełną serię wewnątrzustnych zdjęć RTG korzeni zębów, skaling nad- i poddziąsłowy, polerowanie szkliwa, a w razie wykrycia ropni lub resorpcji — chirurgiczną ekstrakcję chorych zębów w znieczuleniu miejscowym (blokadzie nerwów) i zaszycie dziąseł wchłanialnymi nićmi.

Resorpcja zębów u kotów (FORL / TR) i przewlekłe zapalenie jamy ustnej (FCGS)

Koty cierpią na dwie specyficzne, niezwykle bolesne jednostki chorobowe, których nie da się rozpoznać samym zajrzeniem do pyszczka podczas szczepienia. Pierwszą z nich jest odontoklastyczna resorpcja zębów (dawniej określana skrótem FORL, obecnie TR — Tooth Resorption). Z nie do końca poznanych przyczyn własne komórki organizmu kota (odontoklasty) zaczynają niszczyć i rozpuszczać twarde tkanki zęba — najpierw cement korzeniowy i zębinę pod linią dziąsła, a następnie koronę, aż do obnażenia żywej, silnie unerwionej miazgi.

Na powierzchni korony ubytek resorpcyjny pokrywa się często czerwoną ziarniną dziąsłową, co wygląda, jakby dziąsło „wzrastało” na ząb (najczęściej na trzecich przedtrzonowcach żuchwy — zębach 307 i 407). Dotknięcie takiego miejsca sondą nawet u kota w płytkiej narkozie wywołuje gwałtowne drżenie żuchwy z bólu. Ponieważ proces zaczyna się w korzeniu w głębi kości, jedyną metodą wykrycia wszystkich chorych zębów jest wewnątrzustne RTG stomatologiczne, a jedynym skutecznym leczeniem — ekstrakcja (wypełnienia plombami są przy resorpcji nieskuteczne, gdyż proces niszczenia zęba postępuje dalej).

Drugim dramatem kociej stomatologii jest przewlekłe wrzodziejące zapalenie dziąseł i jamy ustnej (FCGS — Feline Chronic Gingivostomatitis). Jest to nadmierna, autoagresywna reakcja układu odpornościowego kota na minimalną ilość płytki bakteryjnej (często powiązana z nosicielstwem kaliciwirusa FCV oraz wirusów FeLV/FIV). Całe dziąsła oraz łuki podniebienno-gardłowe w głębi gardła stają się żywoczerwone, obrzęknięte i krwawiące. Kot podbiega głodny do miski, ale po wzięciu kęsa krzyczy z bólu, ucieka, ślini się i przestaje myć futerko. Podstawowym leczeniem, które u około dwóch trzecich kotów daje wyleczenie lub wyraźną poprawę komfortu życia i apetytu, jest ekstrakcja wszystkich zębów policzkowych (przedtrzonowych i trzonowych) lub wszystkich zębów, a leki są jedynie uzupełnieniem — koty po wygojeniu dziąseł radzą sobie znakomicie zarówno z karmą mokrą, jak i suchą.

Domowa higiena zębów: jak nauczyć psa i kota codziennego szczotkowania

Złotym standardem profilaktyki stomatologicznej w domu jest codzienne (lub wykonywane minimum 4–5 razy w tygodniu) mechaniczne szczotkowanie zębów. Samo podawanie suchej karmy wbrew popularnemu przekonaniu nie czyści zębów: większość psów i kotów rozłupuje chrupkę jednym uciśnięciem szczytu korony lub połyka ją w całości, a zanim krokiet dotrze do szyjki zęba przy dziąśle, gdzie odkłada się płytka, dawno się rozpada (wyjątkiem są specjalistyczne diety weterynaryjne typu Dental o powiększonych krokietach i krzyżowym splocie włókien, które nie pękają od razu przy nagryzieniu).

Naukę szczotkowania należy prowadzić metodą małych kroków przez 2–3 tygodnie, zawsze kojarząc procedurę z nagrodą. Przez pierwsze dni dajemy zwierzęciu jedynie zlizać z palca odrobinę smakowej pasty enzymatycznej dla zwierząt (o smaku drobiowym, wątróbkowym lub słodowym). Następnie delikatnie podnosimy wargę i masujemy opuszkiem palca zewnętrzną powierzchnię kłów oraz zębów policzkowych (nie trzeba otwierać psu ani kotu szeroko pyska — wewnętrzną powierzchnię zębów od strony języka zwierzę oczyszcza samo, natomiast najwięcej kamienia gromadzi się na zewnętrznej, policzkowej stronie zębów górnych). W kolejnym etapie zakładamy na palec miękki czyścik z mikrofibry lub silikonowy naparstek, a docelowo miękką szczoteczkę z włosiem i wykonujemy ruchy wymiatające pod kątem 45 stopni do linii dziąsła przez 30–60 sekund.

Jeżeli u dorosłego zwierzęcia szczotkowanie jest całkowicie niemożliwe, wspomagająco stosuje się preparaty z udowodnioną skutecznością (najlepiej opatrzone certyfikatem VOHC — Veterinary Oral Health Council): żele stomatologiczne z chlorheksydyną lub cynkiem nakładane na dziąsła, sproszkowane algi brunatne Ascophyllum nodosum dodawane do posiłku (zmieniające skład śliny i zmiękczające płytkę, przy ostrożności u zwierząt z chorobami tarczycy ze względu na zawartość jodu) oraz bezpieczne gryzaki stomatologiczne.

  • Nigdy nie używaj past do zębów dla ludzi: zawarty w nich ksylitol wywołuje u psa gwałtowny wyrzut insuliny, hipoglikemię i martwicę wątroby, a fluor i laurylosiarczan sodu (SLS) po połknięciu drażnią błonę śluzową żołądka.
  • Unikaj bardzo twardych gryzaków: poroża jelenia, kości szpikowych, kopyt i twardych nylonowych zabawek — nie spełniają one kryterium wgniecenia paznokciem i są najczęstszą przyczyną bolesnych złamań powikłanych czwartego przedtrzonowca górnego (tzw. łamacza, ząb 108 i 208) z odsłonięciem miazgi.
  • Rozpoczynaj szczotkowanie wyłącznie na zdrowych dziąsłach lub po wygojeniu jamy ustnej po zabiegu sanacji — szorowanie szczoteczką po odsłoniętych korzeniach i ropiejących dziąsłach sprawia zwierzęciu ból i trwale zraża do dotykania pyska.

Wyszukaj gabinet weterynaryjny ze stomatologią

Nieprzyjemny zapach z pyska lub zaczerwienione dziąsła to sygnał do kontroli stomatologicznej. Sprawdź gabinety w swojej okolicy.

Przejdź do narzędzia

Częste pytania

Czy starszy, 12-letni pies lub kot może bezpiecznie przejść zabieg czyszczenia i usuwania zębów w narkozie?
Sam wiek metrykalny nie jest chorobą ani przeciwwskazaniem do znieczulenia. Zdecydowana większość pacjentów stomatologicznych to właśnie zwierzęta starsze. Po wykonaniu badań krwi, echa serca i zastosowaniu nowoczesnego znieczulenia wziewnego z blokadami miejscowymi ryzyko anestezjologiczne jest niskie, natomiast pozostawienie seniora z ropiejącymi korzeniami w pysku skazuje go na przewlekły ból każdego dnia i stały stan zapalny, który może obciążać cały organizm.
Jak pies lub kot poradzi sobie z jedzeniem po usunięciu kilkunastu zębów?
Zwierzęta towarzyszące nie muszą żuć pokarmu tak jak ludzie — ich zęby służą w naturze do chwytania ofiary i odrywania kęsów mięsa, natomiast w domu dostają gotowe porcje w misce. Opiekunowie po zabiegach ekstrakcji niemal zawsze obserwują u swoich podopiecznych spektakularną poprawę humoru i apetytu: zwierzę uwolnione od przewlekłego bólu zębów zaczyna chętnie jeść i bawić się już w 2.–3. dobie po operacji.
Kiedy należy usunąć przetrwałe zęby mleczne u szczeniaka rasy miniaturowej?
Obowiązuje żelazna zasada stomatologiczna: w jednym zębodole nie mogą jednocześnie znajdować się dwa zęby tego samego typu (mleczny i stały). Gdy pojawia się czubek korony zęba stałego (zazwyczaj między 4. a 6. miesiącem życia), a ząb mleczny nadal tkwi sztywno obok, należy umówić jego chirurgiczne usunięcie. Czekanie do 9.–12. miesiąca prowadzi do przemieszczenia zębów stałych, wad zgryzu (np. kła żuchwowego wbijającego się w podniebienie) oraz gromadzenia kamienia między podwójnymi zębami.

Źródła, wytyczne naukowe i akty prawne wykorzystane przy opracowaniu artykułu:

  • Niemiec B. i in.: World Small Animal Veterinary Association Global Dental Guidelines, Journal of Small Animal Practice 61(7), 2020.
  • EVDC, EVDF i in.: wspólne stanowisko w sprawie zabiegów stomatologicznych bez znieczulenia u psów i kotów (2013) oraz AVDC: Dental Scaling Without Anesthesia.
  • Glickman L.T. i in.: Evaluation of the risk of endocarditis and other cardiovascular events on the basis of the severity of periodontal disease in dogs, JAVMA 234(4), 2009, 486–494.
  • O'Neill D.G. i in.: Prevalence of commonly diagnosed disorders in UK dogs under primary veterinary care: results and applications, BMC Veterinary Research 17, 2021, 69.
  • O'Neill D.G. i in.: Periodontal disease in cats under primary veterinary care in the UK: frequency and risk factors, Journal of Feline Medicine and Surgery 25, 2023.

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny — nie zastępuje bezpośredniego badania klinicznego u lekarza weterynarii. W nagłych przypadkach zagrożenia życia zwierzęcia skontaktuj się z całodobową lecznicą weterynaryjną (24h).

Powiązane poradniki

Wszystkie w tym dziale

Dodaj zgłoszenie lub wpis

Zaginął mój zwierzakZnalazłem zwierzęDodaj ogłoszenieDodaj hotel lub usługęDodaj swojego zwierzakaOtwórz pełną mapę Polski