Zwierzowisko

Kastracja i sterylizacja psa oraz kota: różnice, optymalny wiek, ropomacicze i opieka po zabiegu

8 minut czytania. Aktualizacja: .

W języku potocznym wciąż mówi się o „sterylizacji suczki lub kotki” oraz „kastracji psa lub kocura”, tymczasem z punktu widzenia chirurgii weterynaryjnej u obu płci wykonuje się niemal zawsze zabieg kastracji (gonadektomii). Wycięcie jajników i macicy u samic oraz jąder u samców nie służy wyłącznie zapobieganiu bezdomności zwierząt — u suk i kotek jest to przede wszystkim zabieg ratujący życie przed ropomaciczem (pyometra) oraz złośliwymi nowotworami gruczołu sutkowego. Jednocześnie współczesna ortopedia i endokrynologia weterynaryjna odeszły od jednego sztywnego terminu zabiegu dla wszystkich psów, różnicując wiek kastracji w zależności od docelowej masy ciała i rasy.

Kotka w miękkim ubranku pooperacyjnym odpoczywająca na kocu po zabiegu kastracji
Kotka w miękkim ubranku pooperacyjnym odpoczywająca na kocu po zabiegu kastracji

Najważniejsze

  • Kastracja (gonadektomia) oznacza chirurgiczne usunięcie gonad (jąder lub jajników, zazwyczaj wraz z macicą — owariohisterektomia), co trwale wygasza produkcję hormonów płciowych.
  • Do 10. roku życia ropomacicze (pyometra) rozwija się u mniej więcej co piątej niekastrowanej suki (w szwedzkich danych ubezpieczeniowych u 19%, w niektórych rasach znacznie częściej) — to stan bezpośredniego zagrożenia życia wymagający pilnej operacji.
  • Koty kastruje się zwykle około 4. miesiąca życia, a psy małych ras zwykle w 6.–9. miesiącu (suki przed pierwszą lub między pierwszą a drugą cieczką); u psów średnich i dużych termin ustala się indywidualnie z lekarzem.
  • U psów ras dużych i olbrzymich (>25–30 kg) z zabiegiem czeka się do zamknięcia chrząstek wzrostowych kości długich (12.–18., a u olbrzymów nawet 24. miesiąc życia), aby nie zwiększać ryzyka dysplazji stawów i zerwania więzadła krzyżowego.

Kastracja a sterylizacja — dlaczego u samic i samców wykonuje się kastrację?

W ścisłej terminologii medycznej sterylizacja oznacza jedynie ubezpłodnienie zwierzęcia poprzez przecięcie lub podwiązanie jajowodów u samicy albo nasieniowodów u samca (wazektomia), przy pozostawieniu gonad w jamie ciała. Po takim zabiegu zwierzę nie może mieć potomstwa, ale jego jajniki lub jądra nadal produkują estrogeny, progesteron i testosteron. Oznacza to, że wysterylizowana suczka nadal ma krwawiące cieczki co pół roku, cierpi na ciąże urojone i wciąż jest w pełni narażona na ropomacicze oraz guzy listwy mlecznej, a wysterylizowany kocur nadal znaczy teren silnie pachnącym moczem, wdaje się w walki i ucieka z domu.

Dlatego w praktyce klinicznej u psów i kotów obu płci wykonuje się kastrację chirurgiczną. U samców jest to orchidektomia (usunięcie obu jąder z worka mosznowego, a w przypadku wnętrostwa — także jądra zatrzymanego w kanale pachwinowym lub jamie brzusznej, które ze względu na wyższą temperaturę ciała ma wielokrotnie wyższe ryzyko zezłośliwienia w guz komórek Sertoliego lub nasieniaka).

U samic suk i kotek standardem w Polsce jest owariohisterektomia (OHE — jednoczesne usunięcie obu jajników oraz macicy aż do szyjki) lub, w wybranych klinikach stosujących chirurgię małoinwazyjną i laparoskopię u młodych, zdrowych samic, owariektomia (OVE — usunięcie samych jajników, po którym pozbawiona stymulacji hormonalnej macica ulega atrofii i nie może rozwinąć ropomacicza). Oba te zabiegi są formą kastracji, ponieważ usuwają źródło hormonów płciowych.

Korzyści zdrowotne: ochrona przed ropomaciczem, nowotworami sutka i przerostem prostaty

Najważniejszym argumentem medycznym przemawiającym za kastracją suk i kotek jest całkowita eliminacja ryzyka ropomacicza (pyometry). Jest to choroba rozwijająca się w fazie ciałka żółtego (diestrus), zwykle w ciągu kilku tygodni do 4 miesięcy po cieczce lub rui. Pod wpływem wysokiego stężenia progesteronu błona śluzowa macicy ulega torbielowatemu rozrostowi (CEH), szyjka macicy zamyka się, a w jej świetle namnażają się bakterie (najczęściej Escherichia coli). W macicy suki potrafi zgromadzić się od kilkuset mililitrów do nawet kilku litrów ropy. Toksyny bakteryjne prowadzą do ostrego uszkodzenia nerek, posocznicy, pęknięcia ściany macicy i zapalenia otrzewnej. Mit, że „suka musi mieć chociaż raz w życiu szczenięta dla zdrowia”, jest całkowicie fałszywy — przebycie ciąży w żaden sposób nie chroni przed ropomaciczem ani nowotworami w kolejnych latach.

Drugim kluczowym aspektem są nowotwory gruczołu sutkowego (listwy mlecznej). U suk około 50% guzów sutka ma charakter złośliwy, natomiast u kotek odsetek ten jest dramatyczny i wynosi aż 85–90% (są to najczęściej agresywne gruczolakoraki szybko dające przerzuty do płuc i węzłów chłonnych). Często cytowane badanie z 1969 r. podaje, że kastracja suki przed pierwszą cieczką obniża ryzyko rozwoju guzów listwy mlecznej do 0,5% ryzyka suki niekastrowanej, zabieg między pierwszą a drugą cieczką do około 8%, a po drugiej cieczce do 26%; przegląd systematyczny z 2012 r. ocenił jednak dowody dla psów jako słabe. U kotek kastracja przed ukończeniem 6. miesiąca życia wiązała się z ryzykiem raka sutka mniejszym o 91%, a przed 12. miesiącem — o 86% (Overley i in., 2005).

U samców psów kastracja znacznie zmniejsza ryzyko przepukliny kroczowej oraz całkowicie zapobiega nowotworom jąder i łagodnemu rozrostowi gruczołu krokowego (BPH), który rozwija się u większości niekastrowanych psów po 5.–6. roku życia (często bezobjawowo), a u części z nich powoduje torbiele, bolesne zaparcia (tzw. ołówkowaty kał) oraz krwisty wypływ z cewki moczowej. Należy jednak pamiętać, że kastracja samca psa nie zastępuje szkolenia ani terapii behawioralnej: zabieg wygasza zachowania motywowane bezpośrednio testosteronem (ucieczki za sukami w cieczce, znaczenie moczem, rywalizację między samcami), ale u psów lękowych lub niepewnych siebie wczesna kastracja może niekiedy nasilić reaktywność lękową.

W jakim wieku wykonać zabieg u kota, małego psa i psa rasy dużej

Przez dekady w weterynarii zalecano kastrację wszystkich psów i kotów około 6. miesiąca życia. Badania prowadzone w ostatnich latach (m.in. wieloletnie analizy zespołu prof. Benjamina Harta z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Davis obejmujące 35 ras psów) wykazały jednak, że hormony płciowe (estrogeny i testosteron) odpowiadają za sygnał do zamknięcia chrząstek wzrostowych kości długich. Zbyt wczesne usunięcie gonad u szczeniaka rasy dużej lub olbrzymiej sprawia, że kości rosną nieco dłużej, zmieniają się kąty w stawach (zwłaszcza kąt nachylenia płaszczyzny kości piszczelowej w stawie kolanowym), co istotnie zwiększa ryzyko zerwania więzadła krzyżowego doczaszkowego (CCL) oraz dysplazji stawów biodrowych i łokciowych.

Dodatkowo u niektórych dużych ras (np. golden retriever, labrador retriever, owczarek niemiecki, rottweiler, bokser, doberman) wczesna kastracja wiąże się ze statystycznie częstszym występowaniem wybranych nowotworów (np. mięsaka naczyniowego, chłoniaka czy kostniakomięsaka) lub nietrzymania moczu u suk (USMI — szczególnie u suk o docelowej masie powyżej 15–20 kg kastrowanych przed pierwszą cieczką). Dlatego dziś termin zabiegu dobiera się indywidualnie.

Gatunek i grupa wielkościOptymalny wiek zabieguUzasadnienie medyczne i ortopedyczne
Koty (kotki i kocury)Około 4. miesiąca życia (przed pierwszą rują / znaczeniem moczem)Koty są poliestralne sezonowo, a pierwsza ruja bywa już w 4.–5. miesiącu; wczesna kastracja chroni kotkę przed rują permanentną i rakiem sutka, a kocura przed nawykiem znaczenia terenu.
Psy ras miniaturowych i małych (<10–15 kg)6.–9. miesiąc życia (u suk przed pierwszą lub po pierwszej cieczce)Wczesne zamykanie chrząstek wzrostowych (ok. 8.–10. mies.); brak istotnego wzrostu ryzyka chorób ortopedycznych.
Psy ras średnich (15–25 kg)8.–12. miesiąc życia (u suk optymalnie 2–3 miesiące po zakończeniu pierwszej cieczki)Kompromis między ochroną przed guzami sutka a pełnym ukształtowaniem szkieletu i cewki moczowej (mniejsze ryzyko USMI).
Psy ras dużych i olbrzymich (>25–40+ kg)12.–18. miesiąc (rasy duże) do 18.–24. miesiąca (rasy olbrzymie)Konieczność pełnego skostnienia chrząstek wzrostowych; u suk zabieg wykonuje się w fazie anestrus (ciszy hormonalnej) po 1. lub 2. cieczce.

Dlaczego suki nie operuje się w trakcie cieczki ani tuż po niej?

Zabieg owariohisterektomii u suki po przebytej cieczce planuje się w okresie ciszy hormonalnej (anestrus), czyli zwykle 2–4 miesiące po zakończeniu krwawienia (dokładny termin wskaże lekarz). W trakcie samej cieczki macica i jajniki są silnie przekrwione (większe ryzyko krwawienia śródoperacyjnego), natomiast w pierwszych tygodniach po cieczce gwałtowny spadek progesteronu po wycięciu jajników wywołuje wyrzut prolaktyny i może wywołać przewlekłą ciążę urojoną wraz z laktacją.

Przygotowanie do znieczulenia ogólnego i opieka w pierwszych dobach po operacji

Bezpieczna kastracja zaczyna się przed wejściem na salę operacyjną. Przed każdym znieczuleniem ogólnym należy wykonać badania krwi (morfologię oraz profil biochemiczny oceniający funkcję nerek i wątroby: kreatynina, mocznik, SDMA, ALT, AST, białko całkowite, albuminy, glukoza, jonogram), a u ras predysponowanych do kardiomiopatii (np. koty rasy maine coon, brytyjski krótkowłosy, ragdoll, sfinks oraz psy ras doberman, bokser, cavalier king charles spaniel) — badanie echokardiograficzne serca. Podczas samego zabiegu najbezpieczniejszym standardem jest znieczulenie wziewne (izofluran lub sewofluran) z intubacją dotchawiczą, stałym dostępem dożylnym (wenflonem), płynoterapią i monitorowaniem parametrów życiowych (kardiomonitor, kapnografia, pulsoksymetria, pomiar ciśnienia). Zwierzę należy odebrać z kliniki dopiero wtedy, gdy jest w pełni wybudzone i utrzymuje prawidłową temperaturę ciała.

Przed planowanym zabiegiem zdrowy dorosły pies lub kot zwykle nie dostaje jedzenia przez 4–6 godzin (krócej szczenięta, kocięta i zwierzęta z cukrzycą ze względu na ryzyko hipoglikemii; dłużej tylko na wyraźne zalecenie lekarza). Dostęp do czystej wody pitnej zostawia się do wyjścia z domu. Zawsze stosuj się do instrukcji lecznicy, w której odbędzie się zabieg.

Po powrocie do domu zwierzę powinno odpoczywać w ciepłym, cichym miejscu na podłodze (nigdy na wysokiej kanapie ani łóżku, z którego chwiejący się pacjent mógłby spaść). Pierwszy niewielki, lekkostrawny posiłek podaje się dopiero wtedy, gdy pies lub kot pewnie stoi na łapach, zwykle wieczorem lub następnego dnia rano. Przez 10–14 dni (do czasu zrośnięcia powłok i zdjęcia szwów, jeśli nie zastosowano szwu śródskórnego wchłanialnego) rana pooperacyjna musi być bezwzględnie chroniona przed wylizywaniem za pomocą kołnierza ochronnego lub dopasowanego ubranka pooperacyjnego — szorstki język kota lub zęby psa potrafią w ciągu dwóch minut rozpruć szwy i doprowadzić do wytrzewienia jelit.

  • Po kastracji zapotrzebowanie energetyczne spada o około 20–30%, podczas gdy apetyt często rośnie — podstawą utrzymania prawidłowej sylwetki jest odważanie dziennej porcji karmy na wadze kuchennej.
  • Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne przepisane przez chirurga należy podawać przez 3–5 dni po zabiegu dokładnie według zaleceń — zwierzę, które nie odczuwa bólu, znacznie szybciej wraca do formy i rzadziej interesuje się raną.
  • Przez 10–14 dni po owariohisterektomii psy wyprowadza się wyłącznie na krótkiej smyczy, bez skakania do samochodu, biegania po schodach i zabaw z innymi psami.

Umów badanie przedoperacyjne w gabinecie weterynaryjnym

Znajdź sprawdzoną przychodnię weterynaryjną w swojej okolicy, skonsultuj optymalny termin zabiegu i wykonaj profil badań krwi.

Przejdź do narzędzia

Częste pytania

Czym jest kastracja chemiczna (implant z desloreliną) i kiedy warto ją zastosować?
Implant podskórny zawierający deslorelinę (agonistę GnRH, np. Suprelorin) to odwracalna metoda farmakologicznego wyłączenia czynności jąder u samców psów i kotów na okres około 6 lub 12 miesięcy. Po wsunięciu implantu pod skórę przez pierwsze 2–3 tygodnie następuje przejściowy wzrost testosteronu (tzw. efekt flare-up), a po 4–6 tygodniach jądra zmniejszają się i poziom testosteronu spada do zera, dokładnie tak jak po kastracji chirurgicznej. Implant jest doskonałym testem u psów z problemami behawioralnymi — pozwala sprawdzić przed nieodwracalną operacją, jak zachowanie psa zmieni się po wyeliminowaniu testosteronu.
Ile kosztuje kastracja psa i kota w Polsce?
Koszt zabiegu zależy od lecznicy, płci i masy ciała zwierzęcia (zużycia anestetyków i materiałów chirurgicznych) oraz standardu anestezjologicznego placówki. Kastracja kocura jest zwykle najtańsza, kotki (owariohisterektomia) droższa, a u psów cena rośnie wraz z masą ciała, przy czym kastracja suki kosztuje więcej niż samca i bywa droższa przy metodzie laparoskopowej. Do ceny należy doliczyć przedoperacyjne badania krwi. Wiele gmin w Polsce prowadzi programy darmowej lub dofinansowanej kastracji i czipowania dla mieszkańców, a aktualny cennik najlepiej sprawdzić w wybranej przychodni.
Czy charakter mojego psa lub kota zmieni się na gorsze po kastracji?
Zabieg nie zmienia osobowości zwierzęcia, jego inteligencji, chęci do zabawy z opiekunem ani umiejętności pracy węchowej czy sportowej. Znikają jedynie zachowania uciążliwe i stresujące dla samego zwierzęcia, wynikające z frustracji popędu płciowego: wycie pod drzwiami, odmawianie jedzenia w okresie cieczek w okolicy, nawoływanie rujowe u kotek czy agresywne walki terytorialne kocurów.

Źródła, wytyczne naukowe i akty prawne wykorzystane przy opracowaniu artykułu:

  • Benjamin L. Hart et al., Assisting Decision-Making on Age of Neutering for 35 Breeds of Dogs: Associated Joint Disorders, Cancers, and Urinary Incontinence, Frontiers in Veterinary Science (2020).
  • Romagnoli S. i in.: WSAVA guidelines for the control of reproduction in dogs and cats, Journal of Small Animal Practice 65(7), 2024.
  • Hagman R.: Pyometra in Small Animals, Veterinary Clinics of North America: Small Animal Practice 48(4), 2018, 639–661.
  • Jitpean S. i in.: Breed variations in the incidence of pyometra and mammary tumours in Swedish dogs, Reproduction in Domestic Animals 47 Suppl 6, 2012, 347–350.
  • Beauvais W., Cardwell J.M., Brodbelt D.C.: The effect of neutering on the risk of mammary tumours in dogs — a systematic review, Journal of Small Animal Practice 53, 2012, 314–322.
  • Overley B. i in.: Association between ovarihysterectomy and feline mammary carcinoma, Journal of Veterinary Internal Medicine 19, 2005, 560–563.
  • 2020 AAHA Anesthesia and Monitoring Guidelines for Dogs and Cats (Journal of the American Animal Hospital Association, 2020).
  • International Cat Care: stanowisko w sprawie kastracji kotów około 4. miesiąca życia.

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny — nie zastępuje bezpośredniego badania klinicznego u lekarza weterynarii. W nagłych przypadkach zagrożenia życia zwierzęcia skontaktuj się z całodobową lecznicą weterynaryjną (24h).

Powiązane poradniki

Wszystkie w tym dziale

Dodaj zgłoszenie lub wpis

Zaginął mój zwierzakZnalazłem zwierzęDodaj ogłoszenieDodaj hotel lub usługęDodaj swojego zwierzakaOtwórz pełną mapę Polski