Zwierzowisko

Żółw grecki i stepowy: dokumenty CITES, stół terraryjny, dieta z chwastów i zimowanie

9 minut czytania. Aktualizacja: .

Żółwie lądowe — przede wszystkim żółw grecki (Testudo hermanni), żółw obrzeżony (Testudo marginata), żółw mauretański (Testudo graeca) oraz żółw stepowy (Agrionemys horsfieldii / Testudo horsfieldii) — to zwierzęta, które przy dobrej opiece mogą żyć kilkadziesiąt lat. Niestety, ze względu na gruby pancerz i powolny metabolizm żółwie umierają z powodu błędów hodowlanych bardzo powoli, czasami przez kilka lat nie dając opiekunowi oczywistych sygnałów cierpienia. Puszczanie żółwia luzem po zimnej podłodze w mieszkaniu oraz karmienie go sałatą lodową, pomidorami czy owocami to częste przyczyny ciężkich deformacji skorupy i chorób nerek.

Żółw grecki jedzący liście i kwiaty mniszka lekarskiego na słonecznym wybiegu ogrodowym
Żółw grecki jedzący liście i kwiaty mniszka lekarskiego na słonecznym wybiegu ogrodowym

Najważniejsze

  • Zakup żółwia greckiego, obrzeżonego lub mauretańskiego (Załącznik A rozporządzenia UE CITES) wymaga otrzymania od hodowcy oryginału unijnego świadectwa tzw. „żółtego CITES”, a każdy żółw lądowy musi zostać zgłoszony do rejestru w starostwie powiatowym w ciągu 14 dni od nabycia.
  • Żółw nie może chodzić po podłodze mieszkania — potrzebuje otwartego stołu terraryjnego (tortoise table) z warstwą mieszanki ziemi i piasku oraz mocną lampą metahalogenową UVB, a od maja do września bezpiecznego wybiegu ogrodowego lub balkonowego.
  • Dieta śródziemnomorskich i stepowych żółwi lądowych opiera się na różnorodnych, włóknistych chwastach i ziołach (mniszek, babka, koniczyna, gwiazdnica, ślaz); owoce, pomidory, ogórki, sałata lodowa, nabiał i kocia karma są bezwzględnie zakazane, podobnie jak rośliny trujące (np. jaskier, podbiał, żyworódka).
  • Zimowanie (hibernacja w temperaturze 4–6°C) jest naturalną częścią cyklu rocznego tych gatunków, ale przeprowadza się je wyłącznie u osobników w pełni zdrowych, po badaniu kału i kilkutygodniowym opróżnieniu przewodu pokarmowego.

Prawo CITES i rejestracja w starostwie w ciągu 14 dni: jak kupić żółwia legalnie?

Wszystkie żółwie lądowe z rodziny Testudinidae są objęte Konwencją Waszyngtońską (CITES, załącznik I lub II) oraz rozporządzeniem Rady (WE) nr 338/97 w sprawie ochrony gatunków dzikiej fauny i flory w drodze regulacji handlu nimi. Europejskie gatunki śródziemnomorskie — żółw grecki (Testudo hermanni), żółw obrzeżony (Testudo marginata) oraz żółw mauretański (Testudo graeca) — znajdują się w Załączniku A przepisów unijnych (najwyższy rygor w handlu). Oznacza to, że kupno, sprzedaż, a nawet oferowanie do sprzedaży takiego żółwia bez unijnego świadectwa (tzw. „żółtego CITES”, wydawanego dla konkretnego osobnika — w Polsce przez ministra właściwego do spraw środowiska (obecnie ministra klimatu i środowiska), a w innych krajach UE przez tamtejsze organy CITES) jest przestępstwem z art. 128 ustawy o ochronie przyrody, zagrożonym karą od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności.

Należy pamiętać, że sam paragon ze sklepu, oświadczenie sprzedawcy czy numer rejestracyjny ze starostwa poprzedniego właściciela NIE zastępują żółtego świadectwa unijnego dla gatunków z Załącznika A! Z kolei żółw stepowy (Agrionemys horsfieldii) jest ujęty w Załączniku B — przy jego zakupie w UE nie wydaje się żółtego świadectwa, ale kupujący musi otrzymać od hodowcy lub sklepu dokument potwierdzający legalne pochodzenie zwierzęcia (art. 64 ustawy o ochronie przyrody wymienia np. dokument powiatowego lekarza weterynarii potwierdzający urodzenie w hodowli, zezwolenie na import albo inny dokument stwierdzający legalność pochodzenia).

Niezależnie od tego, czy kupiliśmy żółwia z Załącznika A, czy z Załącznika B, zgodnie z art. 64 ustawy o ochronie przyrody każdy nowy opiekun ma ustawowy obowiązek zgłosić gada do rejestru prowadzonego przez starostę (lub prezydenta miasta na prawach powiatu) w terminie 14 dni od dnia wejścia w posiadanie zwierzęcia, dołączając kopię dokumentu potwierdzającego legalne pochodzenie (opłata skarbowa za dokonanie wpisu wynosi 26 zł, a wpis starosta potwierdza zaświadczeniem). Ten sam 14-dniowy termin dotyczy wniosku o wykreślenie z rejestru po sprzedaży, oddaniu, utracie lub śmierci zwierzęcia, a niezgłoszenie żółwia do rejestru jest wykroczeniem z art. 127 ustawy, zagrożonym karą aresztu albo grzywny.

Dlaczego podłoga w mieszkaniu zabija żółwia? Stół terraryjny i wybieg ogrodowy

Przez lata w polskich domach pokutował mit „żółwia podłogowego”, który spaceruje swobodnie po dywanie i śpi pod kaloryferem. Dla zmiennocieplnego gada ze słonecznych stepów i makii śródziemnomorskiej podłoga w mieszkaniu to strefa powolnej śmierci. Nawet jeśli na wysokości oczu człowieka w pokoju jest ciepło, przy samej podłodze bywa o kilka stopni chłodniej i panują tam przeciągi. W takiej temperaturze żółw nie jest w stanie strawić pokarmu (który gnije w jelitach), jego układ odpornościowy przestaje działać, dochodzi do przewlekłego zapalenia płuc i kataru, a twarde, śliskie panele wykrzywiają stawy biodrowe i barkowe oraz uniemożliwiają ścieranie pazurów.

Co więcej, klasyczne, zamknięte szklane terraria z wąską kratką wentylacyjną są dla żółwi stepowych i śródziemnomorskich zbyt duszne, a przezroczyste szyby na wysokości wzroku wywołują u żółwia stres i uporczywe drapanie w ściankę w próbie przejścia na drugą stronę. Najlepszym domowym pomieszczeniem (według Tortoise Trust zwłaszcza dla młodych i małych żółwi) jest otwarty od góry stół terraryjny (ang. tortoise table) — skrzynia z nieprzezroczystymi ściankami, których żółw nie pokona, i możliwie dużą powierzchnią, powiększaną w miarę wzrostu zwierzęcia. Dno stołu wykłada się mieszanką ziemi ogrodowej bez nawozów i piasku (Tortoise Trust zaleca proporcję ok. 50/50 i warstwę co najmniej 5–7,5 cm; silnie kopiącemu żółwiowi stepowemu warto dać znacznie grubszą).

Nad stołem zawiesza się na statywie lampę metahalogenową (np. Solar Raptor, Lucky Reptile Bright Sun Desert), która jednocześnie dostarcza bardzo jasne światło, promieniowanie UVB oraz punktową wyspę ciepła — Tortoise Trust zaleca, by bezpośrednio pod lampą było ok. 32–35°C, a światło i ciepło działały ok. 14 godzin dziennie. Od maja do września najlepszym miejscem dla żółwia jest jednak odpowiednio zabezpieczony wybieg zewnętrzny w ogrodzie lub na nasłonecznionym balkonie (z ogrodzeniem wkopanym w ziemię, aby żółw się nie podkopał, zacienionym domkiem-cieplarnią oraz siatką od góry chroniącą przed kunami, lisami, psami oraz ptakami krukowatymi).

Element hodowliPrawidłowe rozwiązanieBłąd hodowlanySkutek zdrowotny błędu
Przestrzeń życiowaStół terraryjny z warstwą mieszanki ziemi i piasku + wybieg letniPuszczanie żółwia luzem po panelach i dywanie w mieszkaniuWychłodzenie, niewydolność nerek, zwyrodnienie stawów, zachłyśnięcie kurzem i włosami
Oświetlenie i ogrzewanieLampa metahalogenowa UVB + wyspa ciepła ok. 32–35°C od góryBrak UVB, grzanie od spodu matą grzewczą lub pod kaloryferemMiękki, zdeformowany pancerz (piramidki / krzywica), oparzenia plastronu
Dieta podstawowaŚwieże i suszone chwasty polne (mniszek, babka, koniczyna, ślaz) + sepiaSałata lodowa, pomidory, ogórki, owoce, twaróg, jajko, kocia karmaBiegunki, nadmiar fosforu i białka, zabójcza dna moczanowa, przerost rogowej pochwy dzioba
Nawodnienie i wilgotnośćPłytki basenik z wodą, wilgotna ziemia w kryjówce, kąpiele w letniej wodzieCałkowicie suche trociny lub piasek bez dostępu do wodyOdwodnienie, zagęszczenie kwasu moczowego (kamienie moczanowe w pęcherzu), piramidowaty wzrost tarczek

Dieta oparta na chwastach łąkowych: dlaczego pomidor, owoce i sałata niszczą nerki?

Żółwie z rodzajów Testudo i Agrionemys są ścisłymi roślinożercami-liściożercami (herbiworami). Ich długie jelito grube przystosowane jest do powolnej fermentacji twardego włókna roślinnego — Tortoise Trust zaleca dietę bogatą we włókno i wapń, a ubogą w białko, tłuszcz i cukry. Najlepszym, darmowym i w pełni naturalnym pokarmem od wiosny do późnej jesieni są chwasty i zioła zbierane na czystych łąkach z dala od dróg i pól opryskiwanych herbicydami: mniszek lekarski (liście i kwiaty), babka lancetowata i szerokolistna, koniczyna biała i czerwona, z umiarem powój polny, jasnota biała i purpurowa, ślaz zaniedbany, gwiazdnica pospolita, cykoria podróżnik, pięciornik gęsi, chaber bławatek, sporadycznie liście jeżyn, malin i truskawek oraz kwiaty hibiskusa i nagietka. Przed podaniem nowej rośliny warto sprawdzić ją w bazie, np. brytyjskiej The Tortoise Table — trujące są m.in. jaskier i podbiał.

Zimą podstawą diety powinno być siano ziołowe oraz samodzielnie ususzone latem bukiety chwastów łąkowych (lub gotowe mieszanki suszonych ziół i roślin łąkowych dla żółwi), uzupełniane roślinami doniczkowymi uprawianymi na parapecie (zielistka, opuncja figowa pozbawiona cierni, dzwonek, z umiarem trzykrotka — ale nigdy trująca żyworódka) oraz w niewielkim stopniu sklepowymi liśćmi o korzystnym stosunku wapnia do fosforu: cykorią, rukolą, roszponką i endywią. W terrarium na stałe musi leżeć kość mątwy (sepia), którą żółw sam odgryza, uzupełniając wapń i ścierając dziób.

Kategorycznie zakazane jest podawanie żółwiom lądowym jakichkolwiek owoców (jabłek, bananów, truskawek, arbuzów — cukry proste wywołują gwałtowną fermentację w jelicie i namnażanie wiciowców oraz nicieni!), warzyw psiankowatych i wodnistych (pomidorów, ogórków, sałaty masłowej i lodowej — są wodniste, ubogie we włókno i mają niekorzystny stosunek wapnia do fosforu), większości warzyw kapustnych, roślin strączkowych (grochu, fasoli), pieczywa, a przede wszystkim białka zwierzęcego (twarogu, jajek, mięsa, kociej lub psiej karmy). Nadmiar białka i kalorii przyspiesza nienaturalny wzrost, który — zwłaszcza w zbyt suchym otoczeniu — sprzyja deformacji tarczek karapaksu w kształt stożków (tzw. piramidek), a produkty rozpadu białek (kwas moczowy) mogą wytrącać się w nerkach i stawach, prowadząc z czasem do ich niewydolności i dny.

Jak powinien wyglądać prawidłowy mocz żółwia lądowego?

Zdrowy żółw lądowy wraz z przezroczystym moczem wydala białą lub kremową, miękką substancję o konsystencji pasty do zębów bądź białka ściętego jajka — są to moczany (sole kwasu moczowego). Jest to zjawisko całkowicie prawidłowe! Jeżeli jednak biały osad staje się twardy, ziarnisty jak żwir lub kredowy kamień, a żółw napina się przy wypróżnianiu, świadczy to o przewlekłym odwodnieniu i konieczności wprowadzenia regularnych kąpieli w letniej wodzie sięgającej do dolnej krawędzi pancerza oraz zwiększenia wilgotności podłoża.

Bezpieczna hibernacja (zimowanie w 4–6°C): kiedy można zimować żółwia?

W naturalnym środowisku żółwie greckie, obrzeżone i stepowe przesypiają chłodne, zimowe miesiące zakopane w ziemi poniżej strefy przemarzania gruntu (hibernacja / brumacja). Zimowanie wycisza metabolizm, reguluje gospodarkę hormonalną, stymuluje rozród i zapobiega zbyt szybkiemu wzrostowi w okresie zimowym przy sztucznym świetle. Hibernacja jest jednak procesem bezpiecznym wyłącznie dla osobników w 100% zdrowych, prawidłowo odżywionych i dokładnie przygotowanych — zimowanie żółwia chorego, wychudzonego, zarobaczonego lub z pełnym przewodem pokarmowym może skończyć się jego śmiercią podczas snu.

Przygotowania do zimowania rozpoczynają się już na przełomie sierpnia i września od kontrolnego badania kału na pasożyty u weterynarza (w razie wykrycia inwazji żółwia trzeba odrobaczyć przed rozpoczęciem schładzania!). Następnie stopniowo skraca się czas świecenia lamp, obniża temperaturę w pomieszczeniu i całkowicie wstrzymuje karmienie (Tortoise Trust zaleca głodówkę ok. 2 tygodni u żółwi poniżej 1 kg, ok. 3 tygodni przy 1–1,5 kg i ok. miesiąca przy 2–3 kg), wykonując regularne letnie kąpiele, aby żółw całkowicie opróżnił jelita z resztek pokarmu (pozostawiony w jelitach pokarm w niskiej temperaturze uległby gniciu i wywołał sepsę).

Właściwe zimowanie (trwające od kilku do kilkunastu tygodni; Tortoise Trust podaje, by nawet u bardzo dużych żółwi nie przekraczać 16 tygodni) przeprowadza się w stabilnej temperaturze jak najbliższej 5°C (zakres 4–6°C): dłuższe okresy powyżej 10°C szybko wyczerpują rezerwy energii, a nawet krótka ekspozycja na 0°C grozi odmrożeniami, ślepotą i śmiercią. W nowoczesnych mieszkaniach, gdzie piwnice są zbyt ciepłe, najbezpieczniej wykorzystuje się osobną chłodziarkę (lodówkę bez zamrażalnika z dodatkowym zewnętrznym termostatem zabezpieczającym i termometrem z alarmem min/max), w której żółwia umieszcza się w wentylowanym pojemniku wypełnionym wilgotną ziemią z liśćmi dębowymi lub bukowymi, codziennie wietrząc wnętrze chłodziarki przez kilkadziesiąt sekund i co 1–2 tygodnie kontrolując masę ciała gada — jeśli żółw traci wyraźnie więcej niż ok. 1% masy ciała na miesiąc, zimowanie trzeba przerwać (Tortoise Trust).

Prowadź dziennik wagi żółwia przed zimowaniem i po nim

Zapisuj wyniki ważenia swojego żółwia, daty wymiany żarników UVB oraz badania parazytologiczne kału w jednym bezpiecznym profilu.

Przejdź do narzędzia

Częste pytania

Czy można smarować skorupę żółwia oliwką lub kremem, żeby błyszczała?
Kategorycznie nie! Pancerz żółwia (karapaks i plastron) nie jest martwą osłoną, lecz żywą tkanką kostną połączoną ze szkieletem, pokrytą unaczynioną i unerwioną skórą oraz warstwą keratynowych tarczek. Smarowanie pancerza olejem, wazeliną czy kremem zatyka mikropory, zaburza gospodarkę cieplną i wodną, a pod gorącą lampą grzewczą działa jak soczewka i gorący tłuszcz na patelni, powodując przegrzanie i martwicę tkanek pod tarczkami. Skorupę przemywa się wyłącznie czystą, letnią wodą.
Czym różni się żółw stepowy od żółwia greckiego pod względem wymagań?
Żółw stepowy (Agrionemys horsfieldii) ma 4 pazury na przednich łapach (grecki ma 5 pazurów), bardziej spłaszczony, okrągły pancerz i w naturze żyje na kontynentalnych stepach Azji Środkowej o bardzo gorącym, suchym lecie i mroźnej zimie. Jest znakomitym kopaczem (potrzebuje 20–25 cm zwięzłego podłoża do kopania nor oraz wyższego ogrodzenia na wybiegu, bo świetnie się wspina) i jest bardziej wrażliwy na połączenie chłodu z wysoką wilgotnością powietrza (łatwo zapada wtedy na infekcje górnych dróg oddechowych).
Co zrobić, gdy dziób żółwia przypomina długi dziób papugi i utrudnia jedzenie?
Przerost rogowej pochwy szczęki i żuchwy (tzw. ramfoteki) wynika najczęściej z podawania zbyt miękkiego pokarmu na gładkim talerzyku oraz niedoborów wapnia. Przerośnięty dziób powinien skorygować lekarz weterynarii od zwierząt egzotycznych za pomocą frezu stomatologicznego. Aby zapobiec nawrotom, zielsko należy podawać w całych kępach na szorstkim, płaskim kamieniu piaskowcowym lub płytce terakotowej oraz zapewnić stały dostęp do kości sepii.

Źródła, wytyczne naukowe i akty prawne wykorzystane przy opracowaniu artykułu:

  • Rozporządzenie Rady (WE) nr 338/97 w sprawie ochrony gatunków dzikiej fauny i flory w drodze regulacji handlu nimi oraz Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (t.j. Dz.U. 2026 poz. 1315), art. 61 (organy CITES), 64 (rejestr zwierząt), 127 i 128
  • Ustawa z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1154), załącznik, część I pkt 19: dokonanie wpisu do rejestru zwierząt — 26 zł
  • McArthur S., Wilkinson R., Meyer J., Medicine and Surgery of Tortoises and Turtles, Blackwell Publishing
  • Highfield A.C., Practical Encyclopedia of Keeping and Breeding Tortoises and Freshwater Turtles, Carapace Press
  • Tortoise Trust — „Safer hibernation & your tortoise” oraz „Taking care of pet tortoises” (tortoisetrust.org)
  • The Tortoise Table — baza roślin bezpiecznych i trujących dla żółwi (thetortoisetable.org.uk)

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny — nie zastępuje bezpośredniego badania klinicznego u lekarza weterynarii. W nagłych przypadkach zagrożenia życia zwierzęcia skontaktuj się z całodobową lecznicą weterynaryjną (24h).

Powiązane poradniki

Wszystkie w tym dziale

Dodaj zgłoszenie lub wpis

Zaginął mój zwierzakZnalazłem zwierzęDodaj ogłoszenieDodaj hotel lub usługęDodaj swojego zwierzakaOtwórz pełną mapę Polski