Zwierzowisko

Żywienie i opieka nad królikiem domowym: siano, ścieranie zębów, zator i szczepienia RHD

8 minut czytania. Aktualizacja: .

Królik domowy (Oryctolagus cuniculus domesticus) nie jest gryzoniem, lecz przedstawicielem rzędu zajęczaków (Lagomorpha). Od gryzoni odróżnia go między innymi obecność drugiej pary mniejszych siekaczy w szczęce górnej (tzw. zębów kołeczkowych) oraz specyficzna budowa przewodu pokarmowego przystosowanego do ciągłego trawienia włókna surowego. Błędy żywieniowe, takie jak podawanie kolorowych mieszanek zbożowych czy wapienek mineralnych, są główną przyczyną chorób stomatologicznych oraz zagrażającego życiu zatrzymania perystaltyki jelit.

Królik domowy jedzący zielone siano z paśnika na miękkim dywaniku w pokoju
Królik domowy jedzący zielone siano z paśnika na miękkim dywaniku w pokoju

Najważniejsze

  • Królik ma 28 zębów hypsodontycznych (elodontycznych), które rosną przez całe życie (siekacze ok. 2 mm tygodniowo, zęby policzkowe ok. 3 mm miesięcznie) i ścierają się głównie podczas bocznego żucia długich źdźbeł siana oraz ziół.
  • Podstawą diety (ok. 85% według brytyjskiego RWAF) musi być świeże, zielone, pachnące siano lub trawa dostępne bez ograniczeń przez całą dobę; mieszanki typu musli, kolby miodowe i wapienka są szkodliwe.
  • Przewód pokarmowy królika pracuje w systemie ciągłym — brak przyjmowania pokarmu lub brak bobków przez kilka godzin (źródła podają 6–12 h) oznacza stan zagrożenia życia (GI stasis / zator) wymagający pilnej wizyty u weterynarza.
  • Nawet królik niewychodzący z mieszkania wymaga corocznych szczepień ochronnych przeciwko myksomatozie oraz wirusowej krwotocznej chorobie królików typu 1 i 2 (RHD1 oraz RHD2).

28 stale rosnących zębów: dlaczego siano stanowi ok. 85% diety?

Uzębienie królika składa się z 28 zębów: czterech siekaczy górnych (dwóch właściwych i dwóch ukrytych za nimi zębów kołeczkowych), dwóch siekaczy dolnych oraz 22 zębów policzkowych (przedtrzonowych i trzonowych), oddzielonych od siekaczy szeroką przerwą zwaną diastemą. Wszystkie zęby królika są hypsodontyczne i elodontyczne, co oznacza, że nie mają zamkniętych korzeni i przyrastają przez całe życie zwierzęcia: siekacze około 2–2,4 mm na tydzień (ok. 10–12 cm rocznie), a zęby policzkowe około 3 mm na miesiąc. Ich prawidłowa długość utrzymuje się tylko wtedy, gdy królik przez wiele godzin dziennie wykonuje szybkie, boczne ruchy żuchwą.

Taką pracę żuchwy wymuszają tylko długie, włókniste źdźbła siana i świeżych traw, które zawierają naturalne fitolity krzemionkowe ścierające korony zębów policzkowych. Gdy królik dostaje kaloryczną mieszankę ziaren lub miękki granulat, zgniata pokarm ruchem pionowym (góra–dół) i szybko nasyca się małą objętością jedzenia. Zęby policzkowe przestają się wówczas ścierać, ich korony wydłużają się i tworzą ostre haki raniące język oraz policzki, a korzenie zaczynają wrastać w głąb kości szczęki i żuchwy, uciskając kanał nosowo-łzowy i prowadząc do bolesnych ropni okołowierzchołkowych.

Dobre siano dla królika powinno być zielone, luźne, długie, pozbawione pyłu i pleśni, z widocznymi kłosami tymotki łąkowej, kupkówki czy kostrzewy. Siano z pierwszego pokosu ma zwykle więcej surowego włókna i twardsze łodygi idealne do ścierania zębów, natomiast drugi pokos jest delikatniejszy i bogatszy w białko. Królik zjada najchętniej wtedy, gdy ma paśnik zawieszony bezpośrednio nad kuwetą wypełnioną drewnianym niezbrylającym żwirkiem pokrytym cienką warstwą siana.

  • Ok. 85% diety: siano łąkowe i tymotkowe (lub trawa) dostępne 24 godziny na dobę.
  • Ok. 10% diety: świeża i suszona zielenina oraz zioła (babka lancetowata i szerokolistna, mniszek lekarski z kwiatem i korzeniem, pokrzywa, krwawnik, liść maliny, truskawki, porzeczki, koperek, natka pietruszki, cykoria).
  • Ok. 5% diety: dobrej jakości jednorodny granulat o wysokiej zawartości włókna (RWAF zaleca ok. 15 g na kilogram masy ciała dziennie — porcję warto zważyć) oraz gałązki jabłoni, gruszy, wierzby i brzozy.
  • Produkty zakazane: mieszanki typu musli, ziarna zbóż, pieczywo, kolby sklejane miodem i jajkiem, dropsy jogurtowe, kostki wapienne i lizawki mineralne (nadmiar wapnia sprzyja osadowi i kamicy w drogach moczowych, ponieważ królik wchłania wapń z jelit proporcjonalnie do jego podaży w diecie, a nadmiar wydala z moczem).
Składnik dietyUdział w dawce dziennejZnaczenie fizjologiczneCzęstotliwość podawania
Siano łąkowe / tymotkoweOk. 85%Ścieranie zębów policzkowych, napęd perystaltyki jelit, produkcja cekotrofówStały dostęp 24/7
Zioła świeże i suszoneOk. 10%Nawodnienie, mikroelementy, naturalne substancje przeciwzapalneCodziennie 2 porcje
Warzywa korzeniowe i owoceTylko jako smakołykWysoka zawartość cukrów prostych (ryzyko dysbiozy kątnicy)Maksymalnie 1–2 razy w tygodniu mały plasterek
Granulat (jednorodny, nie musli)Ok. 5%Uzupełnienie witamin i składników mineralnychOk. 15 g/kg m.c. dziennie (RWAF), odważone na wadze

Zatrzymanie pracy jelit (GI stasis) i cekotrofia — dlaczego królik nie może pościć?

Przewód pokarmowy królika jest przystosowany do niemal ciągłego przyjmowania małych porcji włóknistego pokarmu, a jego ruchy pobudza właśnie włókno. Kluczową rolę odgrywa potężne jelito ślepe (kątnica), mieszczące około 40% treści całego przewodu pokarmowego. W kątnicy symbiotyczna mikroflora bakteryjna (głównie z rodzaju Bacteroides) fermentuje drobne frakcje włókna i syntetyzuje witaminy z grupy B, witaminę K oraz lotne kwasy tłuszczowe. Produktem tej fermentacji są cekotrofy — miękkie, połyskujące, pokryte śluzem grona kału nocnego, które królik zjada bezpośrednio z odbytu. Jest to zjawisko całkowicie fizjologiczne i niezbędne do przeżycia.

Zatrzymanie perystaltyki przewodu pokarmowego (ang. Gastrointestinal Stasis, potocznie nazywane zatorem) nie jest osobną jednostką chorobową, lecz wtórną reakcją organizmu na ból (np. z powodu przerośniętych zębów trzonowych), silny stres, odwodnienie lub dietę bogatą w skrobię i cukry. Gdy królik przestaje jeść, treść pokarmowa w żołądku odwadnia się i zbija w twardą masę przemieszaną z połkniętą sierścią, a w kątnicy dochodzi do gwałtownego namnożenia bakterii z rodzaju Clostridium produkujących gaz i toksyny.

Królik nie może pościć — nawet przed zabiegiem chirurgicznym w narkozie u zajęczaków zwykle nie stosuje się głodówki przedoperacyjnej, ponieważ króliki nie wymiotują, a dłuższy brak pokarmu szybko prowadzi do zaburzeń metabolicznych i groźnego stłuszczenia wątroby. Jeśli królik odmawia ulubionego przysmaku, siedzi skulony w pozycji tzw. chlebka, zgrzyta głośno zębami (bruksizm bólowy), ma napięty lub przelewający się brzuch i od kilku godzin nie wydalił żadnych bobków, wymaga natychmiastowej pomocy lekarskiej (leki przeciwbólowe, prokinetyki, płynoterapia podskórna lub dożylna oraz badanie RTG jamy brzusznej).

Nigdy nie dokarmiaj królika strzykawką bez wykluczenia mechanicznej niedrożności

Podawanie karmy ratunkowej dla roślinożerców (np. Oxbow Critical Care) przez strzykawkę jest podstawą leczenia spowolnienia perystaltyki (hipomotoryki), ale jest bezwzględnie przeciwwskazane przy całkowitej niedrożności odźwiernika lub jelita cienkiego (np. przez zbitą kulę włosową lub połknięty fragment dywanu). Zanim podasz karmę przymusowo, lekarz weterynarii musi zbadać brzuch palpacyjnie i wykonać zdjęcie RTG.

Chów bezklatkowy i kojec zamiast małej klatki

Standardowe klatki sprzedawane w sklepach zoologicznych o długości 80, 100 czy nawet 120 cm są dla królika zdecydowanie za małe. Wytyczne brytyjskie zakładają, że królik musi móc wykonać co najmniej trzy duże skoki pod rząd, stanąć słupka bez dotykania uszami sufitu i swobodnie się wyciągnąć, a w naturze porusza się głównie o świcie i o zmierzchu (aktywność krepuskularna). Długotrwałe zamknięcie w klatce sprzyja zanikowi mięśni, odwapnieniu kości (osteopenii), otyłości, wrzodziejącemu zapaleniu skoków (pododermatitis) oraz agresji wynikającej z frustracji.

Współczesnym standardem dobrostanowym promowanym przez organizacje prozwierzęce jest chów bezklatkowy (free-roaming), analogiczny do utrzymywania kota w mieszkaniu, lub wydzielony kojec, w którym para królików ma stale dostępne co najmniej 3 × 2 m przy wysokości 1 m (minimum zalecane przez brytyjskie RWAF), a nie tylko kilka godzin wybiegu dziennie. Króliki po zabiegu kastracji bardzo szybko uczą się korzystania z dużej, prostokątnej kuwety kociej z niskim wejściem, pod warunkiem że mają w niej dostęp do siana.

Przygotowując mieszkanie dla królika, należy zabezpieczyć wszystkie przewody elektryczne peszlami ochronnymi lub listwami przypodłogowymi, usunąć z zasięgu rośliny trujące (monstera, zamiokulkas, difenbachia, skrzydłokwiat, dracena) oraz wyłożyć śliskie panele i płytki bawełnianymi chodnikami lub matami o krótkim, gęstym splocie. Królik nie ma opuszek tłuszczowych na spodzie stóp — jego łapy chroni wyłącznie gęste futro, które na śliskich panelach rozjeżdża się na boki, obciążając stawy biodrowe i kolanowe.

Szczepienia ochronne (myksomatoza, RHD1, RHD2) i kastracja

W Polsce króliki domowe — również te, które nigdy nie wychodzą na trawnik ani balkon — są narażone na trzy śmiertelne choroby wirusowe: myksomatozę (wywoływaną przez pokswirusa przenoszonego przez komary, meszki i pchły) oraz wirusową krwotoczną chorobę królików typu 1 i 2 (RHDV1 i RHDV2, potocznie nazywaną pomorem królików). Kaliciwirusy wywołujące RHD charakteryzują się dużą opornością w środowisku zewnętrznym: według WOAH wirus zaschnięty na tkaninie przeżywa w temperaturze pokojowej co najmniej 3 miesiące, a w schłodzonym lub mrożonym mięsie i w rozkładających się zwłokach — miesiącami (dane dotyczą klasycznego RHDV, dla RHDV2 nie zostały jeszcze formalnie potwierdzone), i możemy przynieść je do domu na podeszwach butów, kołach wózka lub wraz z ziołami i sianem zebranym na łące odwiedzanej przez dzikie króliki i zające.

Przebieg RHD bywa nadostry lub ostry — śmiertelność u nieszczepionych zwierząt jest bardzo wysoka (przy klasycznym RHDV1 zwykle 70–90%, przy RHDV2 niższa i bardzo zmienna — według WOAH 5–70%), a zgon z powodu rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (DIC) i martwicy wątroby następuje przy RHDV1 zwykle w ciągu 12–36 godzin od wystąpienia gorączki, nierzadko bez wcześniejszych widocznych objawów (przy RHDV2 choroba trwa zwykle dłużej, 3–5 dni). Dostępne są szczepionki chroniące jednym zastrzykiem przed myksomatozą, RHD1 i RHD2 (np. Nobivac Myxo-RHD PLUS): według charakterystyki produktu podaje się je od 5. tygodnia życia (przy przeciwciałach matczynych od 7. tygodnia), odporność pojawia się po 3 tygodniach i trwa rok, a szczepienie zmniejsza śmiertelność i objawy tych chorób.

Równie istotnym elementem profilaktyki zdrowotnej jest kastracja (zarówno samców, jak i samic — u samic wykonywana jako owariohisterektomia, czyli usunięcie jajników wraz z macicą). Złośliwy gruczolakorak macicy (adenocarcinoma uteri) to najczęstszy nowotwór niekastrowanych samic królików, a jego częstość wyraźnie rośnie z wiekiem (pokazało to m.in. duże badanie patomorfologiczne Bertram i in. z 2021 r.). Zabieg przeprowadzony u młodej, zdrowej samicy (termin ustala lekarz) w znieczuleniu wziewnym eliminuje to ryzyko, bo usuwa macicę, zapobiega ropomaciczu i ciążom urojonym oraz umożliwia bezpieczne połączenie dwóch królików w stabilną parę.

Królik jest zwierzęciem stadnym

Człowiek nie zastąpi królikowi kontaktu z przedstawicielem własnego gatunku — wzajemnego wylizywania uszu i oczu (allogroomingu) oraz wspólnego snu. Najbardziej harmonijne pary tworzą wykastrowany samiec i wykastrowana samica po przeprowadzeniu powolnego zapoznawania na neutralnym gruncie (z łączeniem warto odczekać kilka tygodni po zabiegach — wykastrowany samiec może być płodny jeszcze przez ok. 6 tygodni).

Znajdź weterynarza od zwierząt egzotycznych i zajęczaków

Sprawdź przychodnie weterynaryjne w Twojej okolicy, które prowadzą stomatologię zajęczaków, znieczulenie wziewne i szczepienia RHD1/RHD2.

Przejdź do narzędzia

Częste pytania

Czy królikowi trzeba przycinać zęby profilaktycznie u weterynarza?
Zdrowemu królikowi z prawidłowym zgryzem, który je duże ilości siana i ziół, zębów nigdy się nie przycina. Jeżeli dochodzi do wad zgryzu (malokluzji), korektę wykonuje lekarz weterynarii specjalizujący się w medycynie zajęczaków wyłącznie w sedacji, przy użyciu wysokoobrotowych wierteł stomatologicznych. Obcinanie siekaczy cążkami u przytomnego królika jest błędem w sztuce lekarskiej — powoduje wzdłużne pęknięcia zęba, odsłonięcie miazgi i powstawanie ropni korzeniowych.
Dlaczego mój królik oddaje czerwony lub pomarańczowy mocz?
Czerwone, rude lub ciemnopomarańczowe zabarwienie moczu u królika najczęściej nie jest krwią (krwiomoczem), lecz całkowicie niegroźnym zjawiskiem wydalania porfiryn i barwników roślinnych po zjedzeniu mniszka lekarskiego, liści malin, gałązek wierzby, buraka czy marchwi lub po podaniu antybiotyków. Prawdziwy krwiomocz (np. przy kamicy pęcherza lub guzach macicy) odróżnia się za pomocą testu paskowego w gabinecie weterynaryjnym — mocz z porfirynami jest jednorodnie zabarwiony i świeci w świetle lampy UV.
W jakim wieku i jak często szczepić królika domowego?
Pierwsze szczepienie preparatem trójwalentnym przeciwko myksomatozie, RHD1 i RHD2 wykonuje się u zdrowych królików od ukończenia 5. tygodnia życia (odporność rozwija się ok. 3 tygodnie po szczepieniu; gdy młode mogą mieć przeciwciała od matki, producent zaleca szczepienie od 7. tygodnia). Szczepienie przypominające powtarza się regularnie co 12 miesięcy przez całe życie zwierzęcia, najlepiej wczesną wiosną (marzec–kwiecień), zanim pojawi się szczyt aktywności komarów i meszek.

Źródła, wytyczne naukowe i akty prawne wykorzystane przy opracowaniu artykułu:

  • Stowarzyszenie Pomocy Królikom (SPK) — porady dotyczące opieki nad królikami (kroliki.net)
  • Rabbit Welfare Association & Fund (RWAF) — zalecenia żywieniowe (85% siana, 10% zieleniny, 5% granulatu, 15 g granulatu na kg) i minimum 3 × 2 × 1 m dla pary królików (rabbitwelfare.co.uk)
  • Bertram C.A. i in., Neoplasia and Tumor-Like Lesions in Pet Rabbits (Oryctolagus cuniculus): A Retrospective Analysis of Cases Between 1995 and 2019, Veterinary Pathology 58(5), 2021, s. 901–911
  • WOAH (Światowa Organizacja Zdrowia Zwierząt) — Rabbit Haemorrhagic Disease, karta techniczna choroby: przeżywalność wirusa w środowisku, śmiertelność RHDV1 i RHDV2
  • Meredith A., Lord B., BSAVA Manual of Rabbit Medicine, British Small Animal Veterinary Association
  • Harcourt-Brown F., Textbook of Rabbit Medicine, Butterworth-Heinemann

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny — nie zastępuje bezpośredniego badania klinicznego u lekarza weterynarii. W nagłych przypadkach zagrożenia życia zwierzęcia skontaktuj się z całodobową lecznicą weterynaryjną (24h).

Powiązane poradniki

Wszystkie w tym dziale

Dodaj zgłoszenie lub wpis

Zaginął mój zwierzakZnalazłem zwierzęDodaj ogłoszenieDodaj hotel lub usługęDodaj swojego zwierzakaOtwórz pełną mapę Polski