Zwierzowisko

Szynszyla i koszatniczka w domu: kąpiele w pyle wulkanicznym, ochrona przed upałem i dieta bez cukru

8 minut czytania. Aktualizacja: .

Szynszyla mała (Chinchilla lanigera) oraz koszatniczka pospolita (Octodon degus) to długowieczne gryzonie z podrzędu jeżozwierzowców (Hystricomorpha): szynszyle pochodzą z wysokich, suchych i skalistych rejonów Andów, a koszatniczki z porośniętych zaroślami podnóży Andów w środkowym Chile. Szynszyle w dobrej opiece dożywają nawet 15–20 lat, a koszatniczki zwykle 5–8 lat. Ich przystosowanie do skąpej, włóknistej roślinności i suchego klimatu sprawia, że w mieszkaniach wymagają bardzo specyficznych warunków: piętrowych wolier całkowicie pozbawionych plastiku, kąpieli w drobnym piasku lub pyle oraz diety bogatej we włókno, bez grama cukru i owoców.

Szara szynszyla siedząca na drewnianej półce w wysokiej wolierze obok ceramicznej misy z pyłem wulkanicznym
Szara szynszyla siedząca na drewnianej półce w wysokiej wolierze obok ceramicznej misy z pyłem wulkanicznym

Najważniejsze

  • Zarówno szynszyle, jak i koszatniczki są zwierzętami silnie stadnymi — utrzymujemy je w parach lub grupach (jednopłciowych albo z wykastrowanym samcem), nigdy pojedynczo.
  • Z jednego mieszka włosowego szynszyli wyrasta kilkadziesiąt cienkich włosów (podaje się ok. 50, maksymalnie do 75) — futra nie wolno moczyć w wodzie; do higieny służy specjalny, bardzo drobny piasek lub pył do kąpieli, a nie ostrokrawędziowy piasek dla ptaków czy budowlany.
  • Szynszyle nie mają gruczołów potowych: TVT podaje optimum 15–21°C i wilgotność do 55%, a temperatury powyżej ok. 25–28°C (szczególnie przy wysokiej wilgotności) grożą śmiertelnym udarem cieplnym — latem potrzebna jest klimatyzacja lub chłodzące płyty kamienne.
  • Koszatniczki są bardzo podatne na cukrzycę (z zaćmą jako możliwym powikłaniem), a TVT ostrzega przed cukrem także u szynszyli: owoce, rodzynki, zboża, kolby miodowe i słodkie przysmaki są u obu gatunków wykluczone.

Najgęstsze futro na lądzie: dlaczego tylko drobny piasek do kąpieli i zero wody?

Szynszyla posiada najgęstsze futro spośród wszystkich ssaków lądowych na Ziemi. Podczas gdy u człowieka z jednego mieszka włosowego wyrasta pojedynczy włos, u szynszyli z jednego mieszka wyrasta pęczek kilkudziesięciu niezwykle cienkich, jedwabistych włókienek (podaje się ok. 50, maksymalnie do 75), a na jednym centymetrze kwadratowym skóry znajduje się ok. 20 000 włosów. Taka budowa chroni zwierzę przed chłodem i wiatrem w suchych górach Ameryki Południowej, a także uniemożliwia pasożytom zewnętrznym (pchłom, wszołom) dotarcie do skóry. Ma jednak ogromną wadę w warunkach domowych: zamoczone futro szynszyli nie jest w stanie wyschnąć do samej skóry.

Kąpiel szynszyli w wodzie jest kategorycznie zakazana — wilgoć uwięziona w gęstym podszerstku powoduje jego natychmiastowe sfilcowanie, gwałtowne wychłodzenie organizmu oraz rozwój grzybicy skóry (dermatofitozy wywoływanej najczęściej przez Trichophyton mentagrophytes) i bakteryjnego zapalenia skóry. Aby oczyścić futro z wilgoci i zabrudzeń, szynszyle oraz koszatniczki potrzebują regularnych kąpieli w drobnym piasku lub pyle: szynszylom kąpielówkę podaje się zwykle co najmniej dwa razy w tygodniu (pozostawiona na stałe szybko brudzi się odchodami i moczem), a koszatniczki według TVT powinny mieć do piasku stały dostęp, przy czym piasek trzeba regularnie przesiewać lub wymieniać (brytyjskie RSPCA zaleca koszatniczkom krótsze kąpiele, 2–3 razy w tygodniu po ok. 20 minut).

Niezwykle ważny jest wybór odpowiedniego preparatu: do kąpieli szynszyli i koszatniczek stosuje się specjalny, bardzo drobny piasek lub pył o zaokrąglonych ziarnach (TVT opisuje go jako okrągłoziarnisty i bardzo drobny), który oczyszcza włos, nie uszkadzając go. Ostrokrawędziowy piasek dla ptaków czy piasek budowlany się nie nadaje — działa jak papier ścierny, łamie końcówki włosów i matowi futro.

Ryzyko udaru cieplnego powyżej 25°C i woliera wolna od plastiku

Ze względu na niezwykle gęstą okrywę włosową i brak gruczołów potowych szynszyle dobrze znoszą chłód (TVT podaje optimum 15–21°C przy wilgotności powietrza nieprzekraczającej 55%), natomiast są bardzo wrażliwe na upał. Przegrzewająca się szynszyla staje się ospała, kładzie się płasko na boku, a jej duże małżowiny uszne robią się gorące i czerwone, bo przez nie zwierzę próbuje oddać ciepło. Temperatury powyżej ok. 25–28°C (zwłaszcza w duszny, parny dzień, gdy wysoka wilgotność utrudnia oddawanie ciepła) mogą szybko doprowadzić do śmiertelnego udaru cieplnego.

W okresie letnim woliera szynszyli i koszatniczek nie może stać w nasłonecznionym pokoju na poddaszu ani przy oknie południowym. Jeżeli mieszkanie nie ma klimatyzacji, na drewnianych półkach w klatce należy układać schłodzone w lodówce (nie w zamrażarce, by uniknąć skraplania wody!) grube płytki granitowe, marmurowe lub ceramiczne, a obok klatki stawiać zamrożone butelki z wodą owinięte w bawełniany ręcznik.

Zarówno szynszyle (aktywne nocą i o zmierzchu), jak i koszatniczki (aktywne głównie w ciągu dnia!) to zwinni skoczkowie wymagający obszernej woliery (TVT zaleca dla pary szynszyli kubaturę co najmniej 3 m³ przy wysokości min. 150 cm, a dla 2–4 koszatniczek co najmniej 2, lepiej 3 m² powierzchni rozłożonej na piętra, przy podstawie min. 100×50 cm i wysokości możliwego upadku nie większej niż 50 cm) wyposażonej w kaskadowo rozmieszczone półki z surowego drewna liściastego lub bezpiecznej sklejki, domki, tunele korkowe oraz duży, drewniany lub metalowy kołowrotek z pełną bieżnią — dla koszatniczek TVT wymaga średnicy co najmniej 35 cm, a szynszylom potrzebny jest jeszcze większy. W wolierze tych gryzoni nie może znajdować się żaden element z plastiku — silne siekacze zgryzają plastikowe półki i miski na ostre drzazgi, które po połknięciu dziurawią ścianę żołądka lub powodują śmiertelną niedrożność jelit.

Cecha biologiczna / wymaganieSzynszyla mała (Chinchilla lanigera)Koszatniczka pospolita (Octodon degus)
Aktywność dobowaZmierzchowa i nocna (śpi w ciągu dnia)Dzienna ze szczytem aktywności wczesnym rankiem i wczesnym wieczorem
Długość życiaZwykle 10–15 lat, niektóre ok. 20 lat i dłużejZwykle 5–8 lat (rzadko do 10 lat)
Optymalna temperatura15–21°C, wilgotność do 55% (TVT); powyżej ok. 25–28°C ryzyko udaruRaczej chłodno — RSPCA zaleca nie więcej niż 20°C; leżenie płasko na brzuchu może oznaczać przegrzanie
Specyficzny mechanizm obronnyTzw. fur slip — zrzucenie kępki futra w miejscu chwycenia przez drapieżnikaAutotomia ogona — nieodwracalne zsunięcie skóry z ogona przy chwyceniu za jego koniec

Restrykcyjna dieta ziołowo-sianowa: dlaczego jeden rodzynek to trucizna?

W naturze — w Andach (szynszyle) i na suchych, zakrzewionych zboczach środkowego Chile (koszatniczki) — pokarm stanowią trawy, zioła, kora krzewów, liście i korzenie: pasza bardzo bogata we włókno surowe i uboga w węglowodany proste oraz tłuszcze. Koszatniczki mają przy tym nietypowo zbudowaną insulinę i bardzo łatwo zapadają na cukrzycę, gdy dostają pokarm z wolnymi cukrami, dlatego bywają wykorzystywane w badaniach nad tą chorobą. Podawanie im produktów zawierających cukry proste (fruktozę, sacharozę, glukozę) lub duże ilości skrobi sprzyja hiperglikemii, a przewlekle podwyższony cukier prowadzi m.in. do zaćmy cukrzycowej (soczewki stają się mlecznobiałe, a koszatniczka traci wzrok).

U szynszyli nadmiar węglowodanów i tłuszczów (np. słonecznika, orzechów, rodzynek czy suszonych owoców sprzedawanych niestety jako „przysmaki dla szynszyli”) prowadzi z kolei do zaburzenia flory bakteryjnej jelit, bolesnych wzdęć (tympanii), zaparć i otyłości, a TVT ostrzega także przed cukrzycą. Podstawą diety obu gatunków jest wysokiej jakości siano (dostępne przez całą dobę) oraz mieszanki suszonych ziół, liści, kwiatów, korzeni i kory (mniszek lekarski, babka lancetowata, pokrzywa, ziele owsa, melisa, kwiat nagietka, bławatka, ślaz, liść brzozy, lipy, maliny, korzeń cykorii zawierający bezpieczną dla diabetyków inulinę oraz gałązki jabłoni i wierzby).

U szynszyli siano i zioła można uzupełniać niewielką ilością granulatu dla szynszyli bez cukru, melasy i ziaren zbóż (TVT podaje ok. 2 łyżeczki dziennie). Szynszylom nie podaje się świeżych, soczystych warzyw i owoców — TVT ostrzega, że świeża lub przywiędnięta zielonka wywołuje u nich często ciężką, nawet śmiertelną biegunkę. Koszatniczki są pod tym względem inne: TVT odradza im granulaty i prasowane przysmaki, a zaleca codziennie świeżą zieleninę, zioła i młode pędy (zimą sałaty liściowe i niewielkie ilości warzyw) oraz łyżeczkę nasion na zwierzę, bo sam suchy pokarm nie zapewnia im prawidłowego ścierania zębów.

Autotomia ogona u koszatniczki i „fur slip” u szynszyli

Nigdy nie łap koszatniczki ani szynszyli za ogon! U koszatniczki chwycenie za ogon uruchamia mechanizm obronny zwany autotomią: skóra wraz z pędzelkiem włosów natychmiast zsuwa się, odsłaniając krwawiące kręgi, które koszatniczka następnie sama odgryza (ogon nigdy nie odrasta!); rana zwykle goi się sama, a do lekarza trzeba iść, gdy pojawi się obrzęk lub ropa (TVT). U szynszyli gwałtowne chwycenie za grzbiet powoduje z kolei zjawisko fur slip — odruchowe zrzucenie dużej kępki futra i pozostawienie łysego placka skóry, na którym włos odrasta wiele tygodni; także u szynszyli trzymanie za ogon może skończyć się zsunięciem jego skóry.

Stomatologia szynszyli i koszatniczek: objawy przerostu zębów

Podobnie jak u zajęczaków i kawii domowych, wszystkie 20 zębów szynszyli i koszatniczki (4 siekacze i 16 zębów policzkowych) jest elodontycznych — rośnie przez całe życie i wymaga ciągłego ścierania podczas żucia długich włókien siana oraz twardych gałązek. Ciekawą cechą fizjologiczną zdrowych siekaczy obu tych gatunków jest pomarańczowo-żółte zabarwienie szkliwa na przedniej powierzchni zęba, wynikające z obecności związków żelaza utwardzających szkliwo. Jeżeli siekacze stają się kredowobiałe, kruche i łamliwe, może to świadczyć o błędach żywieniowych lub chorobie zębów — warto skonsultować to z lekarzem.

Choroby zębów należą do najczęstszych problemów zdrowotnych obu gatunków: w badaniu 300 koszatniczek domowych (Jekl i in. 2011) nabytą chorobę zębów stwierdzono u 60% zwierząt, a wyłysienia od wygryzania futra i zaćmę — u ok. 13%. Choroba stomatologiczna (przerost koron klinicznych i wsteczne wydłużanie korzeni zębów trzonowych) rozwija się podstępnie. Zwierzę początkowo podbiega entuzjastycznie do miski, ale wybiera wyłącznie najmiększe listki ziół, kruszy pokarm i zostawia twarde łodygi siana. W kolejnym etapie pojawiają się mokre, posklejane śliną futerko na brodzie, szyi i wewnętrznej stronie przednich łapek (którymi zwierzę próbuje ocierać bolący pyszczek), łzawienie jednego lub obu oczu spowodowane uciskiem korzeni zębów górnych na przewód nosowo-łzowy oraz wyraźne zmniejszenie i wysuszenie bobków.

Każdy z tych objawów wymaga niezwłocznej diagnostyki u lekarza weterynarii specjalizującego się w małych ssakach. Podstawą oceny uzębienia szynszyli i koszatniczki jest badanie endoskopowe (stomatoskopia) jamy ustnej oraz zdjęcia RTG czaszki w kilku projekcjach (lub tomografia komputerowa) wykonane w krótkim znieczuleniu wziewnym izofluranem bądź sewofluranem, które pozwalają ocenić stan korzeni zębów schowanych w kości.

Zapisz przypomnienia o wadze i kontrolach w profilu zwierzaka

Załóż bezpłatny profil dla swojej szynszyli lub koszatniczki, zapisuj cotygodniowe ważenia i ustaw przypomnienia o kontrolach stomatologicznych.

Przejdź do narzędzia

Częste pytania

Czy szynszyla potrzebuje w klatce kostki wapiennej lub kamienia mineralnego do ścierania zębów?
Zęby trzonowe (policzkowe) ścierają się wyłącznie podczas wzajemnego pocierania o siebie w trakcie poziomego żucia siana i ziół, natomiast siekacze ścierają się na korze gałązek i podczas gryzienia drewnianych elementów. Kostki wapienne i solne nie ścierają zębów trzonowych, a dostarczają nadmiaru wapnia i sodu, co może sprzyjać kamicy układu moczowego (TVT uznaje lizawki solne i mineralne w klatce koszatniczki za zbędne). Zamiast wapienka do gryzienia można podać naturalny, lekki pumeks wulkaniczny (bez barwników i kleju) oraz gałązki jabłoni, gruszy i brzozy.
Dlaczego moja koszatniczka buduje „kopiec” z patyków i kamyków przed domkiem?
To naturalne zachowanie gatunkowe. W naturze, w środkowym Chile, koszatniczki usypują przy wejściach do nor stosy patyczków, kamyków i zasuszonych odchodów. Według Smithsonian's National Zoo budują je samce, a stos jest oznaką pozycji osobnika w grupie; inne źródła wiążą go z oznaczaniem terytorium, a jego funkcja nie jest do końca zbadana. W wolierze warto zapewnić im zapas grubych gałązek i drewnianych klocków, z których mogą układać swoje konstrukcje.
Jak rozpoznać zaparcie lub wzdęcie u szynszyli po kształcie bobków?
Zdrowa szynszyla wydala bardzo dużo podłużnych, zaokrąglonych na końcach, ciemnych, lekko wilgotnych po wydaleniu i bezwonnych bobków (TVT zaleca codziennie sprawdzać ich zapach, kolor i konsystencję). Jeżeli bobki stają się malutkie jak ziarnka ryżu, suche, twarde, wygięte w kształt przecinka lub całkowicie znikają z półek, a szynszyla siedzi przygarbiona lub wyciąga brzuch na chłodnej półce, to objaw spowolnienia perystaltyki lub bolesnego wzdęcia wymagający pilnej wizyty u weterynarza.

Źródła, wytyczne naukowe i akty prawne wykorzystane przy opracowaniu artykułu:

  • Tierärztliche Vereinigung für Tierschutz (TVT) — Merkblatt Nr. 153: Heimtiere: Chinchillas (2012) oraz Merkblatt Nr. 154: Heimtiere: Degus (2023)
  • Donnelly T.M., Brown C.J., Guinea pig and chinchilla care and husbandry, Veterinary Clinics of North America: Exotic Animal Practice 7(2), 2004, s. 351–373
  • Jekl V., Hauptman K., Knotek Z., Diseases in pet degus: a retrospective study in 300 animals, Journal of Small Animal Practice 52(2), 2011, s. 107–112
  • RSPCA — A suitable environment for degus (rspca.org.uk): temperatura, kąpiele piaskowe
  • Smithsonian's National Zoo & Conservation Biology Institute — Degu (nationalzoo.si.edu): stosy przy wejściach do nor
  • Quesenberry K.E., Orcutt C.J., Mans C., Carpenter J.W., Ferrets, Rabbits, and Rodents: Clinical Medicine and Surgery, Elsevier

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny — nie zastępuje bezpośredniego badania klinicznego u lekarza weterynarii. W nagłych przypadkach zagrożenia życia zwierzęcia skontaktuj się z całodobową lecznicą weterynaryjną (24h).

Powiązane poradniki

Wszystkie w tym dziale

Dodaj zgłoszenie lub wpis

Zaginął mój zwierzakZnalazłem zwierzęDodaj ogłoszenieDodaj hotel lub usługęDodaj swojego zwierzakaOtwórz pełną mapę Polski