Zwierzowisko

Szczury domowe: budowa stada, wysoka woliera i choroby układu oddechowego (mykoplazmoza)

8 minut czytania. Aktualizacja: .

Szczur wędrowny w formie udomowionej (Rattus norvegicus forma domestica) to jedno z najbardziej inteligentnych, empatycznych i przywiązujących się do człowieka zwierząt towarzyszących. Szczury rozpoznają swoje imiona, uczą się sztuczek metodą klikerową, wykazują zachowania prospołeczne wobec chorych członków stada, a nawet wydają ultradźwięki (ok. 50 kHz) odpowiadające śmiechowi podczas zabawy. Jednocześnie są to zwierzęta o krótkiej długości życia (średnio 2–3 lata) i dużej podatności na przewlekłe infekcje dróg oddechowych oraz nowotwory gruczołu mlekowego, co wymaga od opiekuna świadomej profilaktyki.

Trzy szczury domowe (w tym odmiana dumbo) wyglądające z materiałowego hamaka w dużej wolierze
Trzy szczury domowe (w tym odmiana dumbo) wyglądające z materiałowego hamaka w dużej wolierze

Najważniejsze

  • Szczury są zwierzętami wybitnie stadnymi — absolutne minimum to 2, a optymalnie 3 lub więcej osobników tej samej płci (lub stado z wykastrowanymi samcami); samotny szczur cierpi na depresję i zaburzenia zachowania.
  • Dla maksymalnie 3 szczurów TVT zaleca dobrze wentylowaną wolierę o wymiarach co najmniej 100×50×100 cm (albo 80×50×120 cm w wersji wieżowej) z kilkoma pełnymi piętrami, prętami w rozstawie uniemożliwiającym przeciśnięcie głowy oraz hamakami i koszykami (nigdy z pięter z gołych drutów).
  • Trociny z drzew iglastych (zwłaszcza cedrowe i niesuszone sosnowe) wydzielają lotne związki aromatyczne, które drażnią drogi oddechowe i obciążają wątrobę, a pylące trociny dodatkowo pogarszają oddychanie — lepiej wybrać niepylącą ściółkę konopną, lnianą, celulozową lub maty.
  • Większość szczurów domowych jest nosicielami bakterii Mycoplasma pulmonis — kichanie, „gruchanie”, świsty oddechowe i nadmiar czerwonej porfiryny wokół nosa wymagają wizyty u lekarza (zwykle antybiotykoterapia, czasem inhalacje).

Dlaczego minimum to 2–3 szczury i czym różni się stado od pary?

Szczur jest zwierzęciem bezwzględnie społecznym: w stadzie śpi w ciasnym kłębku z towarzyszami, pielęgnuje ich futro w miejscach niedostępnych (tzw. iskanie społeczne), bawi się w zapasy i ustala czytelne relacje hierarchiczne. Nawet najbardziej troskliwy opiekun spędzający ze zwierzęciem kilka godzin dziennie nie jest w stanie zastąpić drugiego szczura przez pozostałe 18–20 godzin doby, zwłaszcza w nocy, kiedy gryzonie są najbardziej aktywne. Utrzymywanie pojedynczego szczura prowadzi do apatii, autoagresji (wygryzania sierści na łapach), nadmiernej lękliwości lub agresji wobec ludzkich dłoni.

Doświadczeni hodowcy i organizacje adopcyjne zalecają utrzymywanie stada złożonego z minimum trzech osobników tej samej płci zamiast tylko dwóch. W grupie trzyosobowej układ sił i hierarchia rozkładają się znacznie łagodniej (jeden osobnik nie jest stale zdominowany przez drugiego), bardziej energiczny szczur ma z kim się bawić, gdy trzeci chce odpocząć, a w razie śmierci jednego ze zwierząt ze starości drugi nie zostaje z dnia na dzień zupełnie sam w żałobie.

Łączenie obcych sobie szczurów wymaga przestrzegania zasad bezpieczeństwa, ponieważ dorosłe osobniki silnie bronią swojego terytorium. Nigdy nie wkładamy nowego szczura bezpośrednio do zamieszkałej klatki rezydentów! Po odbyciu dwutygodniowej kwarantanny w osobnym pomieszczeniu łączenie przeprowadza się metodą małej przestrzeni (tzw. carrier method — zaczynając od małego transportera bez zakamarków i stopniowo zwiększając przestrzeń w miarę jak szczury zaczynają spać w jednym kłębku) lub poprzez wielodniowe spotkania na całkowicie neutralnym gruncie (np. w wannie wyłożonej świeżym kocem), a na koniec przenosi całe stado do gruntownie umytej, przemeblowanej klatki pozbawionej dawnych zapachów.

Wysoka woliera, hamaki i bezpieczna ściółka bez fenoli

W przeciwieństwie do chomików czy świnek morskich, szczury znakomicie się wspinają i wykorzystują trójwymiarową przestrzeń klatki. Szklane akwaria i słabo wentylowane terraria są dla nich nieodpowiednie — mocz szczurów szybko rozkłada się z wydzieleniem drażniącego amoniaku, który w zamkniętym zbiorniku z małą wymianą powietrza osiąga wysokie stężenia i niszczy delikatny nabłonek rzęskowy układu oddechowego. Odpowiednim lokum jest wysoka klatka lub woliera prętowa: TVT zaleca dla maksymalnie 3 szczurów co najmniej 100×50×100 cm albo 80×50×120 cm w wersji wieżowej, zawsze z kilkoma piętrami. Rozstaw prętów musi być na tyle mały, by szczur nie przecisnął głowy (przy młodych szczurkach i drobnych samicach węższy niż u dorosłych samców), ponieważ zasada głosi, że tam, gdzie szczur przeciśnie głowę, przeciśnie również resztę ciała.

Wnętrze woliery aranżuje się wielopoziomowo za pomocą plastikowych pełnych półek (regularnie przecieranych z moczu), koszyczków łazienkowych przypinanych trytytkami do prętów, rur kanalizacyjnych lub drenażowych o średnicy min. 10–12 cm, lin bawełnianych oraz przede wszystkim miękkich, polarowych i bawełnianych hamaków zawieszonych pod sufitem. Jeżeli klatka ma piętra z metalowej kratki, należy je bezwzględnie zdemontować lub trwale zakryć podkładkami z tworzywa i dywanikami — TVT uznaje piętra z kratki za nieodpowiednie, a RSPCA ostrzega, że chodzenie po gołych drutach sprzyja problemom ze stopami (bumblefoot) oraz urazom palców i ogona.

Kluczowe dla zdrowia dróg oddechowych jest podłoże w kuwecie. Zwykłe trociny z drzew iglastych (sosnowe, jodłowe, a zwłaszcza cedrowe) zawierają lotne związki aromatyczne (m.in. fenole i kwasy żywiczne, w cedrze także tujapliki), które drażnią błonę śluzową nosa i tchawicy oraz pobudzają enzymy mikrosomalne wątroby, a pył z drobnych trocin dodatkowo podrażnia drogi oddechowe. Bezpieczniejszym podłożem dla szczurów jest odpylona ściółka konopna, lniana, papierowa/celulozowa, zrębki bukowe lub drybed/maty w połączeniu z narożnymi kuwetami wypełnionymi żwirkiem kukurydzianym (szczury bardzo chętnie uczą się oddawać kał do kuwety, zwłaszcza jeśli na jej środku położymy duży, gładki kamień rzeczny działający jak „sik-kamień”).

Element środowiskaRozwiązanie zalecaneRozwiązanie szkodliwe / zakazaneDlaczego ma to znaczenie?
Typ zbiornikaWysoka woliera prętowa (wąski rozstaw prętów, pełne piętra)Szklane akwarium / plastikowy pojemnik typu dunaAmoniak w słabo wentylowanym zbiorniku sprzyja przewlekłym chorobom dróg oddechowych
Ściółka w kuwecieKonopna, lniana, celulozowa, drybedTrociny sosnowe, żwirek bentonitowy zbrylający, pylący peletLotne związki i pył drażnią drogi oddechowe i sprzyjają zaostrzeniom mykoplazmozy; zbrylający żwirek po zjedzeniu może zatkać jelita
Piętra i podestyPełny plastik, polakierowana bezpiecznie sklejka, hamakiPiętra i schodki z gołych metalowych drutówRyzyko bumblefoot (pododermatitis) i złamania łapy lub ogona
KołowrotekNajlepiej zastąpić go codziennym wybiegiemTypowe sklepowe kołowrotki, zwłaszcza drucianeTVT uznaje sklepowe kołowrotki za zbyt małe dla szczurów: wymuszają nienaturalną postawę i grożą urazem długiego ogona

Mycoplasma pulmonis, porfiryna i zakażenia dróg oddechowych

Większość szczurów domowych (poza zwierzętami laboratoryjnymi o statusie SPF utrzymywanymi w izolatorach barierowych) zaraża się drobnoustrojem Mycoplasma pulmonis od matki już w pierwszych dniach życia. Jest to bakteria pozbawiona ściany komórkowej, która kolonizuje nabłonek rzęskowy jamy nosowej, ucha środkowego, tchawicy i oskrzeli. U młodego szczura o silnej odporności infekcja może długo przebiegać bezobjawowo, jednak pod wpływem stresu, spadku odporności, suchego powietrza w sezonie grzewczym lub oparów amoniaku bakteria zaczyna się gwałtownie namnażać, często torując drogę wtórnym infekcjom (Streptococcus pneumoniae, Corynebacterium kutscheri, Bordetella).

Pierwszym sygnałem choroby układu oddechowego u szczura jest seryjne kichanie, wydzielanie nadmiernej ilości porfiryny oraz charakterystyczne dźwięki oddechowe przypominające gruchanie gołębia, ćwierkanie lub trzaski (często mylone przez początkujących opiekunów z „mruczeniem z zadowolenia” — zdrowy szczur oddycha całkowicie bezgłośnie!). Porfiryna to ciemnoczerwona wydzielina produkowana przez gruczoły Hardera znajdujące się za gałką oczną. Wygląda identycznie jak zaschnięta krew wokół nosa i oczu, a pod wpływem światła UV świeci na różowo; jej nadmiar zwykle świadczy o stresie, bólu lub infekcji (TVT zwraca uwagę, że przy przewlekłym stresie wydzielina pojawia się częściej).

Leczenie mykoplazmozy wymaga szybkiej wizyty u weterynarza — ponieważ Mycoplasma nie ma ściany komórkowej, antybiotyki beta-laktamowe (np. amoksycylina) są wobec niej całkowicie nieskuteczne. Lekarz wdraża celowaną terapię (najczęściej doksycyklinę z grupy tetracyklin, makrolidy takie jak azytromycyna lub fluorochinolony u dorosłych osobników) trwającą zwykle kilka tygodni, wspieraną inhalacjami (nebulizacją) z roztworu soli fizjologicznej 0,9%, lekami mukolitycznymi i rozszerzającymi oskrzela. Nieleczona infekcja prowadzi do nieodwracalnego włóknienia i ropni płuc, duszności (oddychania bokami brzucha i otwartym pyszczkiem) oraz zapalenia ucha wewnętrznego objawiającego się przekrzywieniem głowy (kręczem szyi — torticollis).

Nigdy nie podnoś szczura za ogon!

Ogon szczura jest przedłużeniem kręgosłupa, służy do utrzymywania równowagi podczas wspinaczki oraz pełni funkcję termoregulacyjną (odprowadza nadmiar ciepła dzięki gęstej sieci naczyń krwionośnych). Złapanie szczura za środek lub koniec ogona powoduje silny ból, może uszkodzić kręgi ogonowe, a przede wszystkim grozi tzw. oskalpowaniem ogona (degloving injury) — obronnym zsunięciem się skóry wraz z tkanką podskórną, co odsłania nagie kości i wymaga chirurgicznej amputacji w narkozie. Szczura podnosimy zawsze dwiema dłońmi, podtrzymując klatkę piersiową oraz zad.

Guzy gruczołu mlekowego, przysadka i codzienny wybieg z zabawkami logicznymi

Drugim po chorobach płuc problemem zdrowotnym u szczurów — szczególnie u starszych samic — są guzy gruczołu mlekowego (najczęściej łagodne gruczolakowłókniaki — fibroadenoma). Tkanka gruczołu sutkowego u szczura jest niezwykle rozległa: ciągnie się od okolicy szyi i łopatek, przez pachy i boki tułowia, aż do pachwin i nasady ogona. Dlatego guz sutka może pojawić się niemal na każdym odcinku ciała, także na grzbiecie czy pod przednią łapką, i w ciągu zaledwie kilku tygodni osiągnąć rozmiary piłki pingpongowej lub mandarynki, utrudniając zwierzęciu chodzenie.

U podłoża gruczolakowłókniaków leży stymulacja hormonalna przez estrogeny oraz prolaktynę (często powiązana z gruczolakiem przysadki mózgowej), a skłonność do guzów bywa dziedziczna. Wczesna kastracja samic wyraźnie zmniejsza ryzyko powstania guzów listwy mlecznej oraz guzów przysadki — o terminie zabiegu i ewentualnych innych metodach decyduje lekarz. Jeśli guz już się pojawi, należy usunąć go chirurgicznie w znieczuleniu wziewnym, dopóki jest mały (wielkości ziarnka grochu lub fasoli) — zabieg jest wówczas krótki, a rana goi się w ciągu kilku dni.

Aby szczury zachowały dobrą kondycję i prawidłową masę ciała, oprócz karmy podstawowej (specjalistyczny ekstrudat lub zbilansowana mieszanka dla szczurów, urozmaicona świeżymi warzywami i odrobiną białka zwierzęcego) potrzebują codziennie ok. 2 godzin zajęć z opiekunem oraz kontrolowanego wybiegu poza klatką (zalecenie TVT). Wybieg warto wyposażyć w pudła kartonowe z wyciętymi otworami, maty węchowe, zabawki logiczne na inteligencję dla psów i kotów oraz płytki basenik z letnią wodą, z którego szczury w upalne dni wyławiają łapkami mrożony zielony groszek lub kukurydzę („pea fishing”).

Umów wizytę u weterynarza od małych ssaków

Twój szczur kicha, wydaje dźwięki przy oddychaniu lub wyczułeś u niego guzek pod skórą? Znajdź gabinet weterynaryjny przyjmujący gryzonie.

Przejdź do narzędzia

Częste pytania

Czy lepiej wybrać parkę samców czy samic szczura?
Obie płcie są równie inteligentne i towarzyskie, ale różnią się temperamentem. Samice są drobniejsze (według Merck Veterinary Manual zwykle ok. 200–325 g, choć szczury domowe bywają cięższe), niezwykle ruchliwe, ciekawskie, rzadko usiedzą spokojnie na kolanach i chętniej uczą się sztuczek, natomiast częściej chorują na guzy gruczołu mlekowego. Samce są większe (zwykle ok. 300–500 g, niektóre więcej), mają nieco bardziej szorstką sierść, z wiekiem stają się spokojnymi „kanapowcami” uwielbiającymi drapanie za uchem, ale silniej znaczą teren kropelkami moczu, a u pojedynczych osobników w okresie dojrzewania może wystąpić agresja hormonalna wymagająca kastracji.
Co oznacza, gdy szczur zgrzyta zębami i „wybałusza” oczy?
Ciche, rytmiczne pocieranie siekaczami (bruxing) połączone z pulsowaniem gałek ocznych do przodu i do tyłu (tzw. boggling) u zrelaksowanego, głaskanego szczura wynika z budowy anatomicznej — mięśnie żwacze szczura przechodzą bezpośrednio przez oczodół za gałką oczną. Jest to najczęściej oznaka głębokiego odprężenia i zadowolenia (odpowiednik kociego mruczenia). Należy jednak pamiętać, że głośne zgrzytanie zębami u nastroszonego, skulonego szczura może też świadczyć o silnym bólu.
Czy szczur domowy różni się czymś w opiece od szczura odmiany dumbo lub rex?
Odmiany dumbo (z nisko osadzonymi, okrągłymi uszami po bokach głowy) oraz rex (z kręconą sierścią i poskręcanymi wibrysami) to ten sam gatunek szczura domowego o identycznych potrzebach stadnych i żywieniowych. Szczury bezwłose (fuzz / sphynx) wymagają wyższej temperatury otoczenia, dużej liczby ciepłych polarowych hamaków, nieco bardziej kalorycznej diety oraz szczególnej ochrony wrażliwej skóry przed zadrapaniami i przesuszeniem. Warto wiedzieć, że niemieckie TVT uznaje odmiany rex, bezwłose, patchwork i bezogonowe za hodowlę wadliwą (Qualzucht).

Źródła, wytyczne naukowe i akty prawne wykorzystane przy opracowaniu artykułu:

  • Tierärztliche Vereinigung für Tierschutz (TVT) — Merkblatt Nr. 160: Heimtiere: Ratten (2014)
  • RSPCA — Rats: environment (rspca.org.uk)
  • Quesenberry K.E., Orcutt C.J., Mans C., Carpenter J.W., Ferrets, Rabbits, and Rodents: Clinical Medicine and Surgery, Elsevier
  • Merck Veterinary Manual — Biological Data of Pet Rodents (tabela danych biologicznych gryzoni)

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny — nie zastępuje bezpośredniego badania klinicznego u lekarza weterynarii. W nagłych przypadkach zagrożenia życia zwierzęcia skontaktuj się z całodobową lecznicą weterynaryjną (24h).

Powiązane poradniki

Wszystkie w tym dziale

Dodaj zgłoszenie lub wpis

Zaginął mój zwierzakZnalazłem zwierzęDodaj ogłoszenieDodaj hotel lub usługęDodaj swojego zwierzakaOtwórz pełną mapę Polski