Zwierzowisko

Agama brodata i gekon lamparci: wymiary terrarium, oświetlenie UVB i suplementacja wapnia (MBD)

9 minut czytania. Aktualizacja: .

Agama brodata (Pogona vitticeps) oraz gekon lamparci (Eublepharis macularius) to dwie najpopularniejsze jaszczurki utrzymywane w domowych terrariach. Choć uchodzą za gatunki polecane początkującym terrarystom, są to zwierzęta zmiennocieplne (ektotermiczne), których każdy proces fizjologiczny — od aktywności enzymów trawiennych, przez pracę układu odpornościowego, aż po wchłanianie wapnia w jelitach — jest całkowicie uzależniony od parametrów środowiska stworzonego przez opiekuna: precyzyjnego gradientu temperatur, promieniowania UVB oraz prawidłowego skarmiania i suplementacji owadów karmowych.

Dorosła agama brodata wygrzewająca się na korzeniu pod lampą grzewczą i UVB w przestronnym terrarium
Dorosła agama brodata wygrzewająca się na korzeniu pod lampą grzewczą i UVB w przestronnym terrarium

Najważniejsze

  • Obie jaszczurki są zwierzętami naziemnymi, które w terrarium trzyma się pojedynczo — wymagają terrarium o układzie poziomym: według ReptiFiles minimum 180×60×60 cm dla dorosłej agamy brodatej (dawniej za minimum uważano 120×60×60 cm — według ReptiFiles wystarcza to już tylko szczególnie małym dorosłym agamom, do ok. 45 cm długości) oraz ok. 90×45×45 cm dla pojedynczego gekona lamparciego.
  • Gady potrzebują wyraźnego gradientu termicznego sterowanego termostatem: gorącej wyspy ciepła do trawienia pokarmu (według ReptiFiles 42–45°C na powierzchni pod lampą dla agamy i 34–36°C dla gekona) oraz chłodniejszej strefy odpoczynku po przeciwnej stronie zbiornika.
  • Promieniowanie UVB (290–315 nm) umożliwia syntezę witaminy D3 w skórze — lampy UVB z czasem tracą moc (świetlówki T5 wymienia się zwykle co 12 miesięcy), mimo że nadal świecą światłem widzialnym.
  • Owady karmowe mają skrajnie niekorzystny stosunek wapnia do fosforu — przed podaniem wymagają nakarmienia warzywami (gut-loading) oraz obtoczenia w czystym węglanie wapnia (bez fosforu!), co chroni jaszczurkę przed krzywicą i metaboliczną chorobą kości (MBD).

Terrarium o układzie poziomym, gradient temperatur i bezpieczne podłoże

Zarówno australijska agama brodata (jaszczurka o aktywności dziennej), jak i pochodzący z suchych, skalistych terenów Afganistanu, Pakistanu, północno-zachodnich Indii, Nepalu i Iranu gekon lamparci (jaszczurka o aktywności zmierzchowej i nocnej) nie potrzebują towarzystwa innych osobników. Trzymanie dwóch samców w jednym terrarium prowadzi do krwawych walk, natomiast trzymanie samca z samicą na stałe skutkuje zamęczeniem samicy nieustannymi próbami kopulacji, a w przypadku dwóch agam — zdominowaniem słabszego osobnika, który jest spychany z wyspy ciepła, przestaje pobierać pokarm i karłowacieje. Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest utrzymywanie jednej jaszczurki w jednym terrarium.

Jako zwierzęta zmiennocieplne gady regulują temperaturę ciała behawioralnie, przemieszczając się między strefą nagrzaną a zacienioną. Dlatego terrarium musi być wystarczająco długie: dla dorosłej agamy brodatej osiągającej 45–60 cm długości ReptiFiles podaje minimum 180×60×60 cm, a brytyjska federacja FBH zaleca wymiary liczone od długości ciała bez ogona (6 × 3 × 3 tej długości), w praktyce ok. 180×90×90 cm; dla dorosłego gekona lamparciego (ok. 18–28 cm) minimum to ok. 90×45×45 cm. Po jednej stronie terrarium umieszcza się źródło ciepła (żarówkę grzewczą halogenową lub promiennik sterowany termostatem z sondą na wyspie ciepła), a po drugiej stronie pozostawia strefę chłodną. W terrarium gekona lamparciego niezbędne są trzy kryjówki: sucha w strefie ciepłej, sucha w strefie chłodnej oraz kryjówka wilgotna (z wilgotnym podłożem, np. mieszanką ziemi i piasku), bez której gekon nie zrzuci prawidłowo wylinki z palców i powiek.

Szczególną ostrożność należy zachować przy doborze podłoża. U młodych osobników oraz w pierwszych tygodniach po zakupie (okres kwarantanny i badania kału na obecność pasożytów) najlepiej stosować ręczniki papierowe lub płytki gresowe o chropowatej fakturze. U dorosłych, w pełni zdrowych i prawidłowo dogrzanych jaszczurek sprawdza się twardniejąca mieszanka gliny z piaskiem i ziemią bez nawozów (np. typu Excavator / EarthMix Arid). Odradza się natomiast: tzw. piasek wapniowy (który jaszczurki zjadają celowo w poszukiwaniu minerałów, co neutralizuje kwas żołądkowy i tworzy twardy czop w jelitach!), zrębki bukowe i żwirek kukurydziany, a także sypki piasek lub włókno kokosowe jako jedyne podłoże — połknięte z owadem mogą (zwłaszcza u zbyt chłodno trzymanej lub odwodnionej jaszczurki) zaczopować przewód pokarmowy.

Parametr środowiskowyAgama brodata (Pogona vitticeps)Gekon lamparci (Eublepharis macularius)
Minimalne wymiary terrarium180×60×60 cm (ReptiFiles); FBH zaleca ok. 180×90×90 cmok. 90×45×45 cm (ReptiFiles; większe jest lepsze)
Temperatura na wyspie ciepła42–45°C na powierzchni pod lampą (ReptiFiles)34–36°C na powierzchni pod lampą; ciepła kryjówka 32–33°C (ReptiFiles)
Temperatura w strefie chłodnej (dzień / noc)25–29°C na powierzchni w dzień / nocą 12–24°C (ReptiFiles)21–25°C w dzień / nocą może spaść do ok. 16°C (ReptiFiles)
Oświetlenie UVB (Indeks UVI na wyspie)Obowiązkowe silne UVB (świetlówka T5 HO 10–14% lub metahalogen; UVI 4,0–4,5, u odmian hypo, translucent i silkback do 3,0 — ReptiFiles)Zalecane łagodne UVB (np. świetlówka T5 Arcadia ShadeDweller 7% lub ShadeDweller Max 2,5%; UVI 0,5–1,5, u jasnych odmian maks. 0,5–0,7 — ReptiFiles)

Promieniowanie UVB, synteza witaminy D3 i profilaktyka MBD (krzywicy)

Metaboliczna choroba kości (ang. Metabolic Bone Disease — MBD, wtórna żywieniowa nadczynność przytarczyc) to jedno z najczęstszych i najbardziej dramatycznych schorzeń jaszczurek trafiających do gabinetów weterynaryjnych. Aby wapń podany w pokarmie mógł zostać wchłonięty z jelita cienkiego do krwi, jaszczurka potrzebuje aktywnej postaci witaminy D3 (kalcytriolu). W skórze agamy brodatej (a według badań także gekona lamparciego, aktywnego głównie o zmierzchu i nocą) pod wpływem promieniowania UVB (długość fali 290–315 nm) prowitamina D3 (7-dehydrocholesterol) przekształca się w prewitaminę, a następnie — pod wpływem ciepła — w witaminę D3, którą wątroba i nerki zamieniają w aktywny kalcytriol.

Jeżeli w terrarium brakuje lampy UVB (lub jest ona oddzielona od jaszczurki szybą, która zatrzymuje praktycznie całe UVB, albo gęstą siatką, która pochłania jego znaczną część) oraz brakuje suplementacji wapniem, poziom zjonizowanego wapnia we krwi zaczyna spadać. Ponieważ wapń jest niezbędny do skurczu mięśnia sercowego i przewodnictwa nerwowego, przytarczyce wydzielają parathormon (PTH), który bezlitośnie wypłukuje wapń z kości jaszczurki do krwiobiegu. Kości kończyn, kręgosłupa i żuchwy stają się miękkie jak guma (tzw. gumowa żuchwa — rubber jaw), wyginają się pod ciężarem ciała, ulegają spontanicznym złamaniom patologicznym, pojawiają się drżenia mięśniowe palców, niedowład tylnych łap i zatrzymanie perystaltyki jelit.

W terrarium agamy brodatej najlepszym źródłem UVB jest liniowa świetlówka T5 HO (High Output, 10–14% UVB) z odbłyśnikiem, na tyle długa, by oświetlać całe ciało wygrzewającej się agamy (ReptiFiles uznaje ok. 55 cm za dobrą długość), albo profesjonalna lampa metahalogenowa (łącząca w jednej bańce bardzo jasne światło widzialne, ciepło oraz UVB). Należy bezwzględnie pamiętać, że emisja UVB słabnie znacznie szybciej niż jasność lampy: po kilku–kilkunastu miesiącach lampa nadal świeci jasno dla ludzkiego oka, ale emituje już znacznie mniej UVB. Dlatego datę montażu zapisuje się na obudowie, a świetlówki T5 wymienia zwykle co 12 miesięcy (ReptiFiles), inne lampy — zgodnie z zaleceniami producenta lub pomiarami miernika UVI (np. Solarmeter 6.5).

Nigdy nie stosuj elektrycznych kamieni grzewczych!

Podłączane do prądu „kamienie grzewcze” (heat rocks) są przyczyną głębokich, martwiczych oparzeń brzucha i kończyn u jaszczurek. Takie kamienie nagrzewają się nierówno i bez kontroli, a jaszczurka, zwłaszcza zmarznięta, potrafi leżeć na nich tak długo, że dochodzi do oparzenia, zanim się odsunie (oko ciemieniowe na czubku głowy agamy reaguje na światło, a nie na ciepło). Ciepło powinno zawsze pochodzić z góry (z lampy naśladującej słońce), nagrzewając naturalny płaski kamień lub korzeń pod kontrolą termostatu.

Dieta i gut-loading: owadożerny gekon kontra wszystkożerna agama

Mimo że oba gatunki polują na owady karmowe, ich fizjologia układu pokarmowego zasadniczo się różni. Gekon lamparci jest przez całe życie ścisłym owadożercą (insektiworem) — nie trawi pokarmu roślinnego i nigdy nie podaje mu się liści ani owoców. Z kolei u agamy brodatej proporcje diety zmieniają się wraz z wiekiem: młode, intensywnie rosnące agamy jedzą głównie owady, a z wiekiem udział roślin rośnie, tak że u dorosłej agamy większość jadłospisu powinna stanowić świeża zielenina (mniszek lekarski z kwiatem, babka lancetowata, koniczyna, rukola, cykoria, roszponka, liście rzodkiewki, kwiaty hibiskusa i nagietka), a owady podaje się tylko kilka razy w tygodniu. Zbyt duża ilość białka zwierzęcego i tłustych larw u dorosłej agamy prowadzi do otyłości, stłuszczenia wątroby oraz dny moczanowej (odkładania kryształów kwasu moczowego w stawach i nerkach).

Podstawową karmówką dla obu gatunków powinny być ruchliwe, niskotłuszczowe owady: karaczany tureckie (Shelfordella lateralis), karaczany argentyńskie (Blaptica dubia), świerszcze (domowe, bananowe, kubańskie) oraz szarańcza wędrowna, urozmaicane larwami Hermetia illucens (naturalnie bogatymi w wapń). Tłuste larwy mącznika młynarka, drewnojady i larwy barciaka większego (mole woskowe) traktujemy wyłącznie jako rzadki przysmak ze względu na wysoką zawartość tłuszczu i chityny.

Same owady wyjęte bezpośrednio z pudełka ze sklepu są ubogimi „pustymi skorupkami” o fatalnym stosunku wapnia do fosforu (świerszcze czy larwy mącznika zawierają wielokrotnie więcej fosforu niż wapnia, podczas gdy w diecie gadów wapnia powinno być więcej niż fosforu). Dlatego co najmniej 24–48 godzin przed skarmieniem owady należy obficie nakarmić pożywną zieleniną, tartą marchwią, dynią i płatkami ze spiruliną (proces ten nazywamy gut-loadingiem — „ładowaniem jelit” owada), a tuż przed podaniem jaszczurce obtoczyć je w drobnym proszku czystego węglanu wapnia (bez fosforu!). Preparat witaminowy z witaminą D3 i kompleksem witamin podaje się rzadziej, zgodnie z zaleceniem producenta lub lekarza, aby nie doprowadzić do toksycznej hiperwitaminozy D3 i A.

Problemy z wylinką i profilaktyczne badanie kału na pasożyty

W przeciwieństwie do węży, które zrzucają naskórek w jednym kawałku, jaszczurki linieją płatami (agama brodata) lub w całości w ciągu kilku godzin i natychmiast zjadają zrzuconą wylinkę, odzyskując zawarte w niej białka i sole mineralne (gekon lamparci). Jeżeli w terrarium gekona lamparciego brakuje wilgotnej kryjówki lub w diecie brakuje witaminy A, resztki starego naskórka zasychają w postaci ciasnych pierścieni wokół drobnych palców (tzw. dysekdyza). Zaschnięta wylinka działa jak opaska uciskowa: odcina dopływ krwi i w ciągu kilku dni powoduje suchą martwicę oraz odpadnięcie paliczków, a pozostawiona pod powiekami prowadzi do owrzodzenia rogówki. Po każdej wylince należy obejrzeć wszystkie 20 palców, czubek ogona i oczy gekona; w razie pozostania resztek naskórka jaszczurkę umieszcza się na 15 minut w pudełku z ciepłym, wilgotnym ręcznikiem papierowym i delikatnie zsuwa rozmoczoną skórkę wilgotnym patyczkiem kosmetycznym.

Nawet jaszczurki kupione z profesjonalnej hodowli bardzo często są nosicielami pasożytów wewnętrznych: owsików gadzich (Oxyurida), pierwotniaków z grupy kokcydiów (Isospora) i wiciowców, a w przypadku gekonów lamparcich także groźnego pasożyta Cryptosporidium varanii (dawniej C. saurophilum) (wywołującego postępujące wyniszczenie, tzw. syndrom chudego ogona — stick tail disease).

Dlatego u każdej nowo nabytej jaszczurki, a następnie profilaktycznie co 6–12 miesięcy (oraz obowiązkowo przed planowanym zimowaniem/brumacją agamy!), należy zebrać świeżą próbkę kału do jałowego pojemnika (bez wysuszającego podłoża) i oddać do badania parazytologicznego metodą flotacji oraz rozmazu bezpośredniego w gabinecie weterynaryjnym specjalizującym się w medycynie gadów.

Znajdź lekarza weterynarii specjalizującego się w gadach

Szukasz gabinetu, w którym wykonasz badanie kału jaszczurki na obecność pasożytów lub skonsultujesz objawy MBD? Sprawdź mapę przychodni.

Przejdź do narzędzia

Częste pytania

Dlaczego moja agama brodata macha przednią łapką lub kiwa głową z czarną brodą?
Są to wrodzone sygnały komunikacji wizualnej agam. Szybkie kiwanie głową w górę i w dół (head bobbing) połączone z nadymaniem i czernieniem podgardla („brody”) oznacza dominację terytorialną, pobudzenie godowe (szczególnie u samców na wiosnę) lub silny stres bądź ból, jeśli czarna broda utrzymuje się godzinami przy ospałości zwierzęcia. Z kolei powolne, koliste machanie jedną przednią łapką w powietrzu (arm waving) jest gestem uległości i pacyfikacji — jaszczurka sygnalizuje w ten sposób większemu osobnikowi lub opiekunowi, że nie szuka konfliktu.
Czy gekonowi lamparciemu należy zostawiać w terrarium miseczkę z wapniem?
Tak! Oprócz obtaczania owadów karmowych, na dnie terrarium gekona lamparciego warto na stałe ustawić małą, płaską nakrętkę wypełnioną czystym węglanem wapnia BEZ dodatku witaminy D3 i fosforu. Wiele gekonów samo zlizuje biały proszek z miseczki, zwłaszcza w okresach zwiększonego zapotrzebowania (wzrost, owulacja u samic). Nigdy nie zostawiamy w ten sposób wapnia z witaminą D3, ponieważ grozi to jej przedawkowaniem.
Co zrobić, gdy na noc zostawię w terrarium żywe świerszcze?
Niezjedzone świerszcze i szarańczę należy bezwzględnie wyjmować z terrarium po 15–20 minutach od karmienia (lub podawać z pęsety bądź w wysokiej misce, z której nie wyskoczą). Wygłodniałe świerszcze zostawione na noc w terrarium wchodzą na śpiącą agamę lub gekona i wygryzają bolesne rany wokół powiek, warg i u nasady ogona, które łatwo ulegają zakażeniu bakteryjnemu.

Źródła, wytyczne naukowe i akty prawne wykorzystane przy opracowaniu artykułu:

  • Divers S.J., Stahl S.J., Mader's Reptile and Amphibian Medicine and Surgery, 3rd Edition, Elsevier
  • ReptiFiles — Leopard Gecko Care Guide oraz Bearded Dragon Care Guide (reptifiles.com): wymiary terrarium, temperatury, indeks UV, wymiana świetlówek UVB
  • Skowronek P. i in., Karaczan argentyński, szary i turecki w hodowlach karmowych przeznaczonych dla zwierząt egzotycznych, Nauki Przyrodnicze i Medyczne 2018 nr 2 (21), s. 50–58
  • Baines F. i in., How much UVB does my reptile need? The UV-Tool, a guide to the selection of UV lighting for reptiles and amphibians in captivity, Journal of Zoo and Aquarium Research 4(1), 2016

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny — nie zastępuje bezpośredniego badania klinicznego u lekarza weterynarii. W nagłych przypadkach zagrożenia życia zwierzęcia skontaktuj się z całodobową lecznicą weterynaryjną (24h).

Powiązane poradniki

Wszystkie w tym dziale

Dodaj zgłoszenie lub wpis

Zaginął mój zwierzakZnalazłem zwierzęDodaj ogłoszenieDodaj hotel lub usługęDodaj swojego zwierzakaOtwórz pełną mapę Polski