Zwierzowisko

Czyszczenie uszu i oczu u psa oraz kota — bezpieczna higiena

7 minut czytania. Aktualizacja: .

Kanał słuchowy psa i kota ma zupełnie inny kształt niż ludzki — najpierw biegnie pionowo w dół wzdłuż czaszki, a następnie skręca pod kątem prostym w stronę błony bębenkowej, tworząc literę L. Z powodu tej budowy najczęstszym błędem pielęgnacyjnym opiekunów jest używanie patyczków higienicznych, które zamiast wyciągać woskowinę, ubijają ją w twardy czop w poziomej części kanału. Zobacz, jak prawidłowo płukać uszy płynem ceruminolitycznym i dbać o okolice oczu bez drażnienia rogówki.

Weterynarz zakraplający płyn ceruminolityczny do ucha psa i masujący podstawę chrząstki usznej
Weterynarz zakraplający płyn ceruminolityczny do ucha psa i masujący podstawę chrząstki usznej

Najważniejsze

  • Zdrowe, różowe i bezwonne ucho psa oraz kota posiada mechanizm samooczyszczania (migrację nabłonkową) i nie wymaga profilaktycznego zalewania płynami co tydzień.
  • Do wnętrza kanału słuchowego nigdy nie wolno wkładać patyczków kosmetycznych — czyszczenie polega na rozpuszczeniu woskowiny płynem i wymasowaniu podstawy ucha od zewnątrz.
  • Rutynowe wyrywanie zdrowych włosów z uszu (tzw. depilacja kleszczykami Peana) może podrażniać kanał słuchowy i sprzyjać zapaleniu — nie ma badań, które uzasadniałyby je u zdrowych psów; o usuwaniu włosów zatykających kanał najlepiej zdecydować z lekarzem weterynarii.
  • Okolice oczu przemywa się najlepiej niekłaczącym gazikiem nasączonym 0,9% roztworem chlorku sodu (solą fizjologiczną), osobnym dla każdego oka — nie naparem z rumianku.

Budowa ucha w kształcie litery L i zakaz używania patyczków

Ucho zewnętrzne psa i kota składa się z małżowiny usznej oraz długiego przewodu słuchowego zewnętrznego, wyścielonego delikatnym naskórkiem z gruczołami łojowymi i woskowinowymi. Przewód ten dzieli się na odcinek pionowy (biegnący w dół od wejścia do ucha) oraz odcinek poziomy, który po zakręcie pod kątem około 90 stopni prowadzi bezpośrednio do błony bębenkowej. Taka konstrukcja chroni błonę bębenkową przed mechanicznym przebiciem przez gałęzie czy trawy, ale jednocześnie utrudnia wentylację i odparowywanie wilgoci, zwłaszcza u ras ze zwisającymi, ciężkimi małżowinami (cocker spaniele, bassety, labradory, wyżły).

Zdrowe ucho oczyszcza się samoistnie dzięki tzw. migracji nabłonkowej: komórki naskórka przesuwają się powoli od błony bębenkowej ku ujściu kanału słuchowego, wynosząc ze sobą drobiny kurzu i woskowiny. Jeżeli małżowina jest bladoróżowa, sucha i nie wydziela nieprzyjemnego zapachu, wlewanie do niej preparatów czyszczących na zapas jedynie zaburza ten naturalny proces i zwiększa wilgotność w kanale poziomym.

Wprowadzenie patyczka higienicznego do pionowego kanału słuchowego wywołuje efekt tłoka w strzykawce. Zamiast zebrać wydzielinę, wacik spycha ją za zakręt litery L i ubija bezpośrednio przed błoną bębenkową. Ponadto przy nagłym ruchu głowy psa sztywny plastikowy patyczek może zetrzeć nabłonek lub doprowadzić do perforacji błony bębenkowej. Do osuszania ucha używa się wyłącznie miękkiego gazika owiniętego wokół własnego palca — palec dorosłego człowieka jest zbyt gruby, by wejść w głąb kanału i uszkodzić struktury ucha środkowego.

Dlaczego nie wyrywa się zdrowych włosów z uszu?

Przez lata w salonach groomerskich rutynowo wyrywano wszystkie włosy z kanałów słuchowych u pudli, maltańczyków czy sznaucerów. Wielu lekarzy weterynarii, w tym dermatologów, odradza to u psów ze zdrowymi uszami: wyrwanie włosa z mieszka podrażnia nabłonek i może wywołać stan zapalny, który sprzyja infekcji ucha (badań kontrolowanych na ten temat brakuje). Włosy w uchu można przyciąć na krótko, a o ich usunięciu decyduje się indywidualnie z lekarzem, np. gdy włosy z wydzieliną zatykają kanał i blokują podawanie leków.

Prawidłowa technika płukania ucha płynem ceruminolitycznym

Gdy w uchu gromadzi się nadmiar woskowiny (np. po pływaniu w jeziorze, u psów alergików lub przed podaniem kropli leczniczych zaleconych przez lekarza), stosuje się specjalistyczne płyny otologiczne o właściwościach ceruminolitycznych (rozpuszczających tłuszczową wydzielinę) i osuszających. Preparaty te zawierają najczęściej skwalan, glikol propylenowy, kwas salicylowy, kwas mlekowy lub Tris-EDTA. Przed użyciem butelkę należy ogrzać w dłoniach przez kilka minut — zimny płyn w kanale słuchowym jest dla zwierzęcia bardzo nieprzyjemny i może chwilowo podrażnić błędnik.

Małżowinę uszną unosimy delikatnie ku górze, co częściowo prostuje zakręt kanału słuchowego, a następnie wprowadzamy do wnętrza tyle płynu, ile podaje ulotka (zwykle tak, by wypełnił kanał), uważając, aby końcówka aplikatora nie dotykała bezpośrednio ścianek ucha (chroni to butelkę przed skażeniem bakteriami). Kluczowym etapem zabiegu jest masaż podstawy ucha: chwytamy kciukiem i palcem wskazującym wyczuwalną pod skórą rurkowatą chrząstkę poniżej otworu słuchowego i uciskamy ją rytmicznie przez pełne 30 sekund, aż usłyszymy charakterystyczne chlupotanie.

Po zakończeniu masażu puszczamy głowę i pozwalamy zwierzęciu energicznie ją wytrzepać. Siła odśrodkowa podczas trzepania głową wyrzuca rozpuszczoną w płynie woskowinę z niedostępnego odcinka poziomego wprost na wewnętrzną stronę małżowiny usznej. Dopiero na tym etapie przykładamy jałowy gazik lub płatek kosmetyczny i wycieramy zewnętrzną część ucha oraz fałdy chrząstki, na tyle płytko, na ile sięga nasz palec wskazujący.

  • Nie wlewaj do ucha wody utlenionej, spirytusu salicylowego ani czystego octu — podrażniają one cienki nabłonek kanału słuchowego, a w zapalonym uchu silnie pieką.
  • Jeśli podejrzewasz uszkodzenie błony bębenkowej (np. pies nagle przekrzywia głowę na jedną stronę po spacerze w wysokich trawach z kłosami jęczmienia płonnego), nie wlewaj do ucha żadnych płynów przed badaniem otoskopowym u lekarza.
  • U psów regularnie pływających latem stosuj po wyjściu z wody gotowe weterynaryjne płyny osuszające do uszu (np. z kwasem borowym lub izopropanolem) — nie przygotowuj takich mieszanek samodzielnie.

Kiedy wydzielina z ucha oznacza infekcję lub świerzbowca?

Samo czyszczenie pielęgnacyjne nie wyleczy rozwiniętego zapalenia ucha zewnętrznego (otitis externa). Jeśli po wytarciu małżowiny ucho już następnego dnia ponownie wypełnia się obfitą wydzieliną, a zwierzę trzepie głową, drapie okolicę za uchem tylną łapą lub piszczy przy dotyku podstawy chrząstki, konieczna jest wizyta w gabinecie weterynaryjnym i wykonanie badania cytologicznego wymazu pod mikroskopem.

Wygląd i zapach wydzieliny dają pierwszą wskazówkę diagnostyczną, choć ostateczne rozpoznanie zawsze stawia lekarz. Ciemnobrązowa, mazista woskowina o słodkawo-kwaśnym zapachu drożdży lub starego sera najczęściej świadczy o namnożeniu grzybów drożdżopodobnych z rodzaju Malassezia pachydermatis — bardzo częstym u psów z alergią pokarmową lub atopowym zapaleniem skóry (AZS). Żółto-zielonkawa, ropna wydzielina o gnilnym zapachu wskazuje na ostre zakażenie bakteryjne (np. gronkowcami lub pałeczką ropy błękitnej Pseudomonas aeruginosa).

U kotów, zwłaszcza kociąt i kotów wychodzących, mniej więcej połowa przypadków zapalenia ucha zewnętrznego to natomiast inwazja świerzbowca usznego (Otodectes cynotis), który zdarza się też u szczeniąt. Ten mikroskopijny pajęczak żeruje na powierzchni nabłonka, wywołując powstawanie bardzo charakterystycznej, suchej, czarno-brunatnej wydzieliny przypominającej fusy od parzonej kawy. Ważna zasada: na 24–48 godzin przed zaplanowaną wizytą u weterynarza nie należy czyścić chorego ucha w domu, aby lekarz mógł pobrać wiarygodny materiał do badania pod mikroskopem.

Wygląd i zapach wydzielinyNajczęstsza przyczynaDodatkowe objawy u zwierzęciaWłaściwe postępowanie
Niewielka ilość jasnobrązowej lub żółtawej, bezwonnej woskowinyFizjologiczna wydzielina ochronnaBrak świądu, małżowina bladoróżowa i chłodnaDelikatne przetarcie małżowiny gazikiem z płynem raz na 2–4 tygodnie
Sucha, krusząca się, czarna wydzielina jak fusy z kawyŚwierzbowiec uszny (Otodectes cynotis)Silny świąd obu uszu, strupki za małżowinami od drapaniaWizyta u weterynarza, badanie mikroskopowe i leki przeciwpasożytnicze
Mazista, ciemnobrązowa maź o słodkawym zapachu drożdżyPrzerost drożdżaków Malassezia (często na tle alergii)Zaczerwienienie, obrzęk kanału, trzepanie głowąCytologia wymazu i krople przeciwgrzybicze/przeciwzapalne na receptę
Płynna, żółto-zielona ropa o ostrym, nieprzyjemnym zapachuZaawansowane zakażenie bakteryjne (np. pałeczki, ziarniaki)Silna bolesność przy dotyku, czasem przekrzywienie głowyPilna konsultacja, posiew z antybiogramem i płukanie ucha w gabinecie

Przemywanie okolic oczu i walka z zaciekami łzowymi

W wewnętrznym kącie oka psa i kota naturalnie zbiera się niewielka ilość śluzowej wydzieliny, która wiąże kurz spłukiwany przez film łzowy z powierzchni rogówki — zazwyczaj ma ona postać małego, szarawego lub brązowawego „śpiocha” po nocy. Do codziennego przemywania powiek najlepiej używać jałowych gazików włókninowych nasączonych apteczną solą fizjologiczną (0,9% NaCl w jednorazowych ampułkach) lub specjalistycznym płynem okulistycznym dla zwierząt. Ruch gazika prowadzimy od wewnętrznego kącika oka (przy nosie) na zewnątrz, z dala od gałki ocznej, używając osobnego kompresu dla każdego oka, aby nie przenieść ewentualnych drobnoustrojów.

Lepiej nie przykładać do samego oka zwykłej waty (jej drobne włókienka mogą przyklejać się do spojówki i drażnić rogówkę), a zamiast domowych naparów z rumianku czy czarnej herbaty używać soli fizjologicznej. Napar nie jest jałowy, a drobinki roślin i pyłku mogą uczulać i podrażniać spojówki, co zamiast złagodzić podrażnienie, może zaostrzyć obrzęk powiek.

U ras brachycefalicznych (mops, buldog francuski, kot perski, egzotyczny) oraz małych psów o białej sierści (maltańczyk, bichon, pudel toy) częstym problemem są rdzawo-brunatne zacieki pod oczami. Zabarwienie to nie jest krwią, lecz porfirynami — barwnikami związanymi z przemianą hemu z krwinek, wydalanymi m.in. ze łzami i śliną, które zalegając na jasnej sierści nadają jej rdzawy kolor (ciemniejszy, wilgotny i nieprzyjemnie pachnący zaciek bywa też skutkiem namnożenia drożdżaków). Jeśli oko nadmiernie łzawi (epifora), przyczyną bywa podwijanie się powieki (entropium), wrastające rzęsy (dwurzędowość rzęs), niedrożność kanalików nosowo-łzowych lub zbyt długie włosy na fałdzie nosowym kłujące rogówkę.

Jak bezpiecznie usunąć zaschniętą wydzielinę pod okiem?

Nigdy nie zdrapuj zaschniętych strupków pod okiem na sucho ani gęstym grzebieniem, bo razem z wydzieliną zerwiesz delikatny naskórek powieki. Przyłóż do kącika oka gazik obficie nasączony ciepłą solą fizjologiczną na 60 sekund — rozmiękczony czop zejdzie jednym delikatnym ruchem.

Umów badanie otoskopowe lub okulistyczne w lecznicy

Zauważyłeś niepokojący zapach z ucha lub mrużenie oka u pupila? Znajdź gabinet weterynaryjny na mapie usług.

Przejdź do narzędzia

Częste pytania

Dlaczego pies po wyczyszczeniu uszu jeszcze bardziej trzepie głową?
Krótkotrwałe trzepanie głową przez 2–3 minuty bezpośrednio po zakropleniu płynu jest całkowicie normalnym odruchem opróżniania kanału słuchowego. Jeśli jednak pies trzepie uszami i ociera głową o dywan przez kolejne godziny, prawdopodobnie płyn był za zimny, zawierał drażniący alkohol lub w uchu toczy się stan zapalny wymagający leczenia weterynaryjnego.
Czy do przemywania oczu można użyć kwasu borowego (borasolu)?
Nie. Ulotka aptecznego Borasolu (3% kwas borowy) wprost wymienia oczy wśród przeciwwskazań, a kwas borowy wchłonięty przez błony śluzowe lub zlizany z pyszczka działa toksycznie — koty i psy wylizują sierść wokół pyska. Do przemywania oka i jego okolic służy jałowa sól fizjologiczna 0,9% NaCl lub płyn do oczu dla zwierząt, a uporczywe zacieki pod oczami warto pokazać lekarzowi weterynarii.
Kiedy łzawienie oka u kota lub psa wymaga pilnej wizyty u lekarza?
Natychmiastowej konsultacji okulistycznej wymaga każde przymrużenie oka (blefarospazm), światłowstręt, zmętnienie rogówki na niebieskawo lub mlecznobiało, wysunięcie trzeciej powieki oraz pojawienie się gęstej, żółtej lub zielonej wydzieliny ropnej. Owrzodzenia rogówki (np. po zadrapaniu kocim pazurem) mogą się pogłębiać w ciągu kilkunastu godzin.

Źródła, wytyczne naukowe i akty prawne wykorzystane przy opracowaniu artykułu:

  • Morris D.O., Medical therapy of otitis externa and otitis media, Veterinary Clinics of North America: Small Animal Practice 2004, 34(2): 541–555
  • Maggs D.J., Miller P.E., Ofri R., Slatter's Fundamentals of Veterinary Ophthalmology, 6th Edition, Elsevier 2018
  • International Cat Care — Applying eye drops to your cat's eyes (icatcare.org)
  • MedVet — Tear Staining in Dogs: Causes and Solutions (rec. Vanessa J. Kuonen Cavens, DVM, DACVO)
  • Borasol (kwas borowy 3%) — ulotka dla pacjenta (przeciwwskazanie: nie stosować do oczu)

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny — nie zastępuje bezpośredniego badania klinicznego u lekarza weterynarii. W nagłych przypadkach zagrożenia życia zwierzęcia skontaktuj się z całodobową lecznicą weterynaryjną (24h).

Powiązane poradniki

Wszystkie w tym dziale

Dodaj zgłoszenie lub wpis

Zaginął mój zwierzakZnalazłem zwierzęDodaj ogłoszenieDodaj hotel lub usługęDodaj swojego zwierzakaOtwórz pełną mapę Polski