Najważniejsze
- Zdrowe, różowe i bezwonne ucho psa oraz kota posiada mechanizm samooczyszczania (migrację nabłonkową) i nie wymaga profilaktycznego zalewania płynami co tydzień.
- Do wnętrza kanału słuchowego nigdy nie wolno wkładać patyczków kosmetycznych — czyszczenie polega na rozpuszczeniu woskowiny płynem i wymasowaniu podstawy ucha od zewnątrz.
- Rutynowe wyrywanie zdrowych włosów z uszu (tzw. depilacja kleszczykami Peana) może podrażniać kanał słuchowy i sprzyjać zapaleniu — nie ma badań, które uzasadniałyby je u zdrowych psów; o usuwaniu włosów zatykających kanał najlepiej zdecydować z lekarzem weterynarii.
- Okolice oczu przemywa się najlepiej niekłaczącym gazikiem nasączonym 0,9% roztworem chlorku sodu (solą fizjologiczną), osobnym dla każdego oka — nie naparem z rumianku.
Budowa ucha w kształcie litery L i zakaz używania patyczków
Ucho zewnętrzne psa i kota składa się z małżowiny usznej oraz długiego przewodu słuchowego zewnętrznego, wyścielonego delikatnym naskórkiem z gruczołami łojowymi i woskowinowymi. Przewód ten dzieli się na odcinek pionowy (biegnący w dół od wejścia do ucha) oraz odcinek poziomy, który po zakręcie pod kątem około 90 stopni prowadzi bezpośrednio do błony bębenkowej. Taka konstrukcja chroni błonę bębenkową przed mechanicznym przebiciem przez gałęzie czy trawy, ale jednocześnie utrudnia wentylację i odparowywanie wilgoci, zwłaszcza u ras ze zwisającymi, ciężkimi małżowinami (cocker spaniele, bassety, labradory, wyżły).
Zdrowe ucho oczyszcza się samoistnie dzięki tzw. migracji nabłonkowej: komórki naskórka przesuwają się powoli od błony bębenkowej ku ujściu kanału słuchowego, wynosząc ze sobą drobiny kurzu i woskowiny. Jeżeli małżowina jest bladoróżowa, sucha i nie wydziela nieprzyjemnego zapachu, wlewanie do niej preparatów czyszczących na zapas jedynie zaburza ten naturalny proces i zwiększa wilgotność w kanale poziomym.
Wprowadzenie patyczka higienicznego do pionowego kanału słuchowego wywołuje efekt tłoka w strzykawce. Zamiast zebrać wydzielinę, wacik spycha ją za zakręt litery L i ubija bezpośrednio przed błoną bębenkową. Ponadto przy nagłym ruchu głowy psa sztywny plastikowy patyczek może zetrzeć nabłonek lub doprowadzić do perforacji błony bębenkowej. Do osuszania ucha używa się wyłącznie miękkiego gazika owiniętego wokół własnego palca — palec dorosłego człowieka jest zbyt gruby, by wejść w głąb kanału i uszkodzić struktury ucha środkowego.
Dlaczego nie wyrywa się zdrowych włosów z uszu?
Przez lata w salonach groomerskich rutynowo wyrywano wszystkie włosy z kanałów słuchowych u pudli, maltańczyków czy sznaucerów. Wielu lekarzy weterynarii, w tym dermatologów, odradza to u psów ze zdrowymi uszami: wyrwanie włosa z mieszka podrażnia nabłonek i może wywołać stan zapalny, który sprzyja infekcji ucha (badań kontrolowanych na ten temat brakuje). Włosy w uchu można przyciąć na krótko, a o ich usunięciu decyduje się indywidualnie z lekarzem, np. gdy włosy z wydzieliną zatykają kanał i blokują podawanie leków.
Prawidłowa technika płukania ucha płynem ceruminolitycznym
Gdy w uchu gromadzi się nadmiar woskowiny (np. po pływaniu w jeziorze, u psów alergików lub przed podaniem kropli leczniczych zaleconych przez lekarza), stosuje się specjalistyczne płyny otologiczne o właściwościach ceruminolitycznych (rozpuszczających tłuszczową wydzielinę) i osuszających. Preparaty te zawierają najczęściej skwalan, glikol propylenowy, kwas salicylowy, kwas mlekowy lub Tris-EDTA. Przed użyciem butelkę należy ogrzać w dłoniach przez kilka minut — zimny płyn w kanale słuchowym jest dla zwierzęcia bardzo nieprzyjemny i może chwilowo podrażnić błędnik.
Małżowinę uszną unosimy delikatnie ku górze, co częściowo prostuje zakręt kanału słuchowego, a następnie wprowadzamy do wnętrza tyle płynu, ile podaje ulotka (zwykle tak, by wypełnił kanał), uważając, aby końcówka aplikatora nie dotykała bezpośrednio ścianek ucha (chroni to butelkę przed skażeniem bakteriami). Kluczowym etapem zabiegu jest masaż podstawy ucha: chwytamy kciukiem i palcem wskazującym wyczuwalną pod skórą rurkowatą chrząstkę poniżej otworu słuchowego i uciskamy ją rytmicznie przez pełne 30 sekund, aż usłyszymy charakterystyczne chlupotanie.
Po zakończeniu masażu puszczamy głowę i pozwalamy zwierzęciu energicznie ją wytrzepać. Siła odśrodkowa podczas trzepania głową wyrzuca rozpuszczoną w płynie woskowinę z niedostępnego odcinka poziomego wprost na wewnętrzną stronę małżowiny usznej. Dopiero na tym etapie przykładamy jałowy gazik lub płatek kosmetyczny i wycieramy zewnętrzną część ucha oraz fałdy chrząstki, na tyle płytko, na ile sięga nasz palec wskazujący.
- Nie wlewaj do ucha wody utlenionej, spirytusu salicylowego ani czystego octu — podrażniają one cienki nabłonek kanału słuchowego, a w zapalonym uchu silnie pieką.
- Jeśli podejrzewasz uszkodzenie błony bębenkowej (np. pies nagle przekrzywia głowę na jedną stronę po spacerze w wysokich trawach z kłosami jęczmienia płonnego), nie wlewaj do ucha żadnych płynów przed badaniem otoskopowym u lekarza.
- U psów regularnie pływających latem stosuj po wyjściu z wody gotowe weterynaryjne płyny osuszające do uszu (np. z kwasem borowym lub izopropanolem) — nie przygotowuj takich mieszanek samodzielnie.
Kiedy wydzielina z ucha oznacza infekcję lub świerzbowca?
Samo czyszczenie pielęgnacyjne nie wyleczy rozwiniętego zapalenia ucha zewnętrznego (otitis externa). Jeśli po wytarciu małżowiny ucho już następnego dnia ponownie wypełnia się obfitą wydzieliną, a zwierzę trzepie głową, drapie okolicę za uchem tylną łapą lub piszczy przy dotyku podstawy chrząstki, konieczna jest wizyta w gabinecie weterynaryjnym i wykonanie badania cytologicznego wymazu pod mikroskopem.
Wygląd i zapach wydzieliny dają pierwszą wskazówkę diagnostyczną, choć ostateczne rozpoznanie zawsze stawia lekarz. Ciemnobrązowa, mazista woskowina o słodkawo-kwaśnym zapachu drożdży lub starego sera najczęściej świadczy o namnożeniu grzybów drożdżopodobnych z rodzaju Malassezia pachydermatis — bardzo częstym u psów z alergią pokarmową lub atopowym zapaleniem skóry (AZS). Żółto-zielonkawa, ropna wydzielina o gnilnym zapachu wskazuje na ostre zakażenie bakteryjne (np. gronkowcami lub pałeczką ropy błękitnej Pseudomonas aeruginosa).
U kotów, zwłaszcza kociąt i kotów wychodzących, mniej więcej połowa przypadków zapalenia ucha zewnętrznego to natomiast inwazja świerzbowca usznego (Otodectes cynotis), który zdarza się też u szczeniąt. Ten mikroskopijny pajęczak żeruje na powierzchni nabłonka, wywołując powstawanie bardzo charakterystycznej, suchej, czarno-brunatnej wydzieliny przypominającej fusy od parzonej kawy. Ważna zasada: na 24–48 godzin przed zaplanowaną wizytą u weterynarza nie należy czyścić chorego ucha w domu, aby lekarz mógł pobrać wiarygodny materiał do badania pod mikroskopem.
| Wygląd i zapach wydzieliny | Najczęstsza przyczyna | Dodatkowe objawy u zwierzęcia | Właściwe postępowanie |
|---|---|---|---|
| Niewielka ilość jasnobrązowej lub żółtawej, bezwonnej woskowiny | Fizjologiczna wydzielina ochronna | Brak świądu, małżowina bladoróżowa i chłodna | Delikatne przetarcie małżowiny gazikiem z płynem raz na 2–4 tygodnie |
| Sucha, krusząca się, czarna wydzielina jak fusy z kawy | Świerzbowiec uszny (Otodectes cynotis) | Silny świąd obu uszu, strupki za małżowinami od drapania | Wizyta u weterynarza, badanie mikroskopowe i leki przeciwpasożytnicze |
| Mazista, ciemnobrązowa maź o słodkawym zapachu drożdży | Przerost drożdżaków Malassezia (często na tle alergii) | Zaczerwienienie, obrzęk kanału, trzepanie głową | Cytologia wymazu i krople przeciwgrzybicze/przeciwzapalne na receptę |
| Płynna, żółto-zielona ropa o ostrym, nieprzyjemnym zapachu | Zaawansowane zakażenie bakteryjne (np. pałeczki, ziarniaki) | Silna bolesność przy dotyku, czasem przekrzywienie głowy | Pilna konsultacja, posiew z antybiogramem i płukanie ucha w gabinecie |
Przemywanie okolic oczu i walka z zaciekami łzowymi
W wewnętrznym kącie oka psa i kota naturalnie zbiera się niewielka ilość śluzowej wydzieliny, która wiąże kurz spłukiwany przez film łzowy z powierzchni rogówki — zazwyczaj ma ona postać małego, szarawego lub brązowawego „śpiocha” po nocy. Do codziennego przemywania powiek najlepiej używać jałowych gazików włókninowych nasączonych apteczną solą fizjologiczną (0,9% NaCl w jednorazowych ampułkach) lub specjalistycznym płynem okulistycznym dla zwierząt. Ruch gazika prowadzimy od wewnętrznego kącika oka (przy nosie) na zewnątrz, z dala od gałki ocznej, używając osobnego kompresu dla każdego oka, aby nie przenieść ewentualnych drobnoustrojów.
Lepiej nie przykładać do samego oka zwykłej waty (jej drobne włókienka mogą przyklejać się do spojówki i drażnić rogówkę), a zamiast domowych naparów z rumianku czy czarnej herbaty używać soli fizjologicznej. Napar nie jest jałowy, a drobinki roślin i pyłku mogą uczulać i podrażniać spojówki, co zamiast złagodzić podrażnienie, może zaostrzyć obrzęk powiek.
U ras brachycefalicznych (mops, buldog francuski, kot perski, egzotyczny) oraz małych psów o białej sierści (maltańczyk, bichon, pudel toy) częstym problemem są rdzawo-brunatne zacieki pod oczami. Zabarwienie to nie jest krwią, lecz porfirynami — barwnikami związanymi z przemianą hemu z krwinek, wydalanymi m.in. ze łzami i śliną, które zalegając na jasnej sierści nadają jej rdzawy kolor (ciemniejszy, wilgotny i nieprzyjemnie pachnący zaciek bywa też skutkiem namnożenia drożdżaków). Jeśli oko nadmiernie łzawi (epifora), przyczyną bywa podwijanie się powieki (entropium), wrastające rzęsy (dwurzędowość rzęs), niedrożność kanalików nosowo-łzowych lub zbyt długie włosy na fałdzie nosowym kłujące rogówkę.
Jak bezpiecznie usunąć zaschniętą wydzielinę pod okiem?
Nigdy nie zdrapuj zaschniętych strupków pod okiem na sucho ani gęstym grzebieniem, bo razem z wydzieliną zerwiesz delikatny naskórek powieki. Przyłóż do kącika oka gazik obficie nasączony ciepłą solą fizjologiczną na 60 sekund — rozmiękczony czop zejdzie jednym delikatnym ruchem.
Umów badanie otoskopowe lub okulistyczne w lecznicy
Zauważyłeś niepokojący zapach z ucha lub mrużenie oka u pupila? Znajdź gabinet weterynaryjny na mapie usług.
Przejdź do narzędzia



