Zwierzowisko

Trening medyczny psa i kota — jak przygotować pupila do weterynarza?

9 minut czytania. Aktualizacja: .

Jeszcze kilkanaście lat temu standardem w gabinetach weterynaryjnych było siłowe przytrzymywanie przerażonego psa przez trzy osoby lub wyciąganie syczącego kota z transportera za skórę na karku. Dziś wiemy, że silny stres nie tylko powoduje traumę behawioralną i agresję obronną na kolejnych wizytach, ale też fałszuje wyniki badań krwi — wyrzut adrenaliny i kortyzolu potrafi szybko podnieść poziom glukozy u kota do wartości przypominających cukrzycę oraz zmienia obraz białych krwinek (tzw. leukogram stresowy). Zobacz, czym jest trening medyczny (cooperative care) i jak nauczyć pupila dobrowolnej współpracy.

Pies opierający dobrowolnie brodę na dłoni opiekuna podczas badania stetoskopem w gabinecie weterynaryjnym przyjaznym zwierzętom
Pies opierający dobrowolnie brodę na dłoni opiekuna podczas badania stetoskopem w gabinecie weterynaryjnym przyjaznym zwierzętom

Najważniejsze

  • Trening medyczny (cooperative care) opiera się na daniu zwierzęciu przewidywalności oraz sygnału zgody (start/stop) — np. położenia brody na dłoni opiekuna na czas zakraplania oczu lub pobrania krwi.
  • Transporter dla kota powinien stać w pokoju przez cały rok jako otwarta, bezpieczna budka z miękkim kocykiem — wyciąganie go z piwnicy tylko w dniu wizyty u weterynarza często kończy się ucieczką kota pod łóżko.
  • Najwygodniejszy jest sztywny transporter plastikowy otwierany od przodu i od góry (z odpinaną górną pokrywą) — wytyczne AAFP/ISFM z 2022 roku zalecają, by kot, jeśli woli, mógł zostać w dolnej połowie transportera i tam był badany.
  • U zwierząt z silną fobią weterynaryjną nowoczesnym standardem (Fear Free / Cat Friendly) jest podanie w domu, zwykle 1,5–3 godziny przed wizytą, leków przeciwlękowych przepisanych przez lekarza (np. gabapentyny lub pregabaliny u kota, trazodonu lub gabapentyny u psa).

Czym jest trening medyczny (cooperative care) i sygnał zgody?

W tradycyjnym podejściu do zabiegów pielęgnacyjnych i lekarskich zwierzę traktowane jest jak bierny obiekt, który trzeba unieruchomić, aby szybko zakroplić mu uszy, obciąć pazury lub pobrać krew z żyły odpromieniowej. Dla psa i kota najtrudniejsze w tej sytuacji często nie jest samo ukłucie igłą (które trwa ułamek sekundy), lecz poczucie całkowitej utraty kontroli nad własnym ciałem w uchwycie obcych rąk. Bezradność wywołuje panikę, a gdy zwierzę przekona się, że warknięcie lub ugryzienie zmusza człowieka do cofnięcia ręki, w kolejnych miesiącach eskaluje obronę.

Trening medyczny (z ang. cooperative care — opieka oparta na współpracy) wywodzi się z ogrodów zoologicznych, gdzie z oczywistych względów nikt nie mógł przytrzymać na siłę czterystukilogramowego niedźwiedzia polarnego, lwa czy słonia, by pobrać mu krew z ucha lub wykonać USG. Opiekunowie nauczyli dzikie zwierzęta, że dotknięcie pyskiem lub łapą wyznaczonego celu (targetu) przy kracie uruchamia zabieg oraz strumień nagród, a odsunięcie się od targetu natychmiast przerywa manipulację lekarza.

Dokładnie ten sam mechanizm stosujemy w domu u psa i kota za pomocą tzw. sygnału startu i stopu (najczęściej targetowania brodą — chin rest). Uczymy psa kłaść brodę płasko na naszej otwartej dłoni, zrolowanym ręczniku lub poduszce na kolanach. Zasada umowy ze zwierzęciem jest prosta: dopóki broda spoczywa na dłoni, druga ręka dotyka ucha, rozchyla powieki lub przykłada maszynkę, po czym pojawia się smakołyk. Jeśli pies podniesie głowę z dłoni — natychmiast przerywamy zabieg na 3 sekundy i czekamy, aż sam ponownie położy brodę, mówiąc tym samym: „jestem gotowy, możemy kontynuować”. Paradoksalnie możliwość powiedzenia „stop” sprawia, że zwierzę czuje się bezpiecznie i wytrzymuje w bezruchu znacznie dłużej niż przy trzymaniu na siłę.

Hasła uprzedzające zamiast działania z zaskoczenia

Zwierzęta znacznie lepiej znoszą nieprzyjemny dotyk, jeśli wiedzą dokładnie, co za chwilę nastąpi. Wprowadź stałe, spokojne hasła uprzedzające na sekundę przed działaniem: „ucho” przed dotknięciem małżowiny, „oczko” przed zakropleniem soli fizjologicznej, „łapa” przed podniesieniem kończyny i „koniec” z odsunięciem obu otwartych dłoni, gdy zabieg dobiegnie końca.

Transporter dla kota bez walki — wybór modelu i odczulanie w domu

Dla większości kotów stres związany z wizytą w lecznicy zaczyna się na długo przed przekroczeniem progu gabinetu — w momencie, gdy opiekun przynosi z balkonu lub piwnicy zakurzony transporter. Ponieważ przedmiot ten pojawia się w mieszkaniu wyłącznie raz w roku przed nieprzyjemną podróżą samochodem i zastrzykiem, kot błyskawicznie uczy się tego sygnału i na sam dźwięk plastikowej kratki chowa się za kanapę. Wpychanie przerażonego, zapierającego się czterema łapami kota przez wąskie przednie drzwiczki postawionego pionowo transportera sprawia, że zwierzę dociera do lekarza w stanie skrajnego pobudzenia współczulnego.

Rozwiązaniem jest uczynienie z transportera stałego mebla w salonie lub sypialni. Transporter ze zdemontowanymi przednimi drzwiczkami powinien stać na podłodze przez 365 dni w roku jako przytulna budka do spania, wyłożona miękkim kocykiem z zapachem kota. Dwa lub trzy razy w tygodniu wrzucamy do środka kilka ulubionych chrupek lub przysmaków liofilizowanych (tzw. „wróżka transporterowa”), tak aby kot sam kilkukrotnie w ciągu dnia zaglądał do środka w poszukiwaniu niespodzianki i ucinał sobie w nim drzemki.

Niezwykle ważna jest sama konstrukcja transportera. Miękkie torby materiałowe na ramię uginają się pod ciężarem kota i trudno je zdezynfekować po wymiotach lub oddaniu moczu w podróży, a transportery wiklinowe mają ostre pręty i wymagają siłowego wyciągania kota przez mały otwór. Najlepiej sprawdza się stabilny transporter z twardego plastiku wyposażony w zaczepy pozwalające szybko zdjąć całą górną połowę obudowy, bo wytyczne AAFP/ISFM Cat Friendly z 2022 roku zalecają, by kot, który tego woli, został w dolnej połowie transportera. W gabinecie lekarz nie wyciąga wtedy kota na zimny, metalowy stół, lecz zdejmuje dach transportera i bada mruczącego pacjenta siedzącego bezpiecznie w dolnej „kuwecie” na własnym, pachnącym domem kocyku.

Etap podróży z kotemBłąd nasilający panikęPostępowanie zgodne ze standardem Cat Friendly (AAFP/ISFM)
Przygotowanie na 15–30 minut przed wyjściemGonienie kota po mieszkaniu z transporterem przyniesionym z piwnicySpryskanie kocyka w otwartym transporterze feromonami Feliway co najmniej 15 minut przed włożeniem kota (tak zalecają producent i wytyczne; nigdy nie spryskuj transportera z kotem w środku)
Niesienie transportera do samochodu i poczekalniTrzymanie transportera za górną rączkę (bujanie na boki przy każdym kroku i uderzanie o nogi)Niesienie transportera oburącz od spodu przy klatce piersiowej (jak pudełko z kruchym tortem) i przykrycie go lekkim ręcznikiem
Jazda samochodemStawianie transportera na przednim siedzeniu bez zapięcia i puszczanie głośnego radiaUstawienie transportera na podłodze za przednim fotelem (pasem przypina się tylko transportery do tego przystosowane, sprawdzone w testach zderzeniowych)
Oczekiwanie w poczekalni lecznicyPostawienie transportera na podłodze tuż przed nosem obcego psaPostawienie przykrytego ręcznikiem transportera wysoko na krześle obok siebie lub na specjalnej półce dla kotów

Domowe ćwiczenia przygotowujące do osłuchiwania, pobierania krwi i USG

Podstawowe badanie kliniczne w gabinecie obejmuje omacanie węzłów chłonnych i brzucha, zajrzenie w zęby oraz uszy otoskopem, osłuchanie serca stetoskopem, zmierzenie temperatury w odbycie oraz często pobranie krwi lub założenie wenflonu na przedniej łapie. Wszystkie te czynności można przećwiczyć w domu w formie krótkich, dwuminutowych sesji zabawowych z wykorzystaniem przedmiotów codziennego użytku.

Do nauki osłuchiwania stetoskopem doskonale służy wypukła strona chłodnej, metalowej łyżki stołowej. Przykładamy łyżkę na 2 sekundy do klatki piersiowej psa lub kota z lewej i prawej strony za łokciem, w tej samej chwili podając smakołyk. Aby przygotować pupila do badania otoskopem, zwijamy mały kartonik w stożek lub używamy pustej plastikowej strzykawki (bez igły!) i delikatnie przykładamy jej koniec do wejścia kanału słuchowego, nagradzając spokój pastą wątróbkową lub kocim musem z tubki (np. typu Churu).

Przygotowanie do pobierania krwi z żyły odpromieniowej (na przedniej łapie) lub odpiszczelowej (na tylnej łapie u kota) polega na przyzwyczajeniu zwierzęcia do trzech nietypowych odczuć: ucisku stazy powyżej łokcia, chłodu i zapachu alkoholu dezynfekującego oraz lekkiego uszczypnięcia. W domu raz na kilka dni obejmujemy przedramię psa dłonią lub miękką frotką do włosów na 5 sekund, dotykamy skóry wacikiem zwilżonym ciepłą wodą, a palcami drugiej dłoni lekko szczypiemy skórę lub dotykamy jej tępą wykałaczką podczas ciągłego zlizywania mokrej karmy z maty.

  • U psów średnich i dużych (oraz lękliwych) przećwicz w domu radosne zakładanie kagańca fizjologicznego (koszykowego, w którym pies może swobodnie ziać i zjadać podawane przez kratkę smakołyki) — traktuj kaganiec jak kubeczek na jedzenie.
  • Nigdy nie chwytaj dorosłego kota za skórę na karku (tzw. scruffing / chwyt karkowy) — ISFM i International Cat Care sprzeciwiają się temu sposobowi przytrzymywania ze względu na stres i cierpienie, jakie wywołuje (znieruchomienie kota to często lęk, a nie spokój); alternatywą jest delikatne owinięcie kota ciepłym ręcznikiem (tzw. kocie burrito).
  • Przed badaniem USG jamy brzusznej poćwicz w domu kładzenie psa na boku na miękkim kocu i masowanie brzucha dłonią zwilżoną ciepłym żelem ultrasonograficznym lub wodą.

Wizyty zapoznawcze (happy visits) i leki przeciwlękowe przed wizytą

Jeśli pies drży już na chodniku przed budynkiem lecznicy i zapiera się łapami w drzwiach, zwykle oznacza to, że wcześniejsze wizyty w tym miejscu kojarzą mu się ze stresem lub bólem. Aby odwrócić ten bilans skojarzeń, stosuje się tzw. wizyty zapoznawcze (happy visits / victory visits). Wchodzimy z psem do poczekalni poza godzinami szczytu na 3 minuty wyłącznie po to, aby pies wszedł na wagę, dostał garść ulubionych smakołyków od osoby w recepcji i od razu wyszedł na spacer — bez wchodzenia do gabinetu i bez żadnego kłucia.

W kolejnym tygodniu prosimy personel o możliwość wejścia na 2 minuty do pustego gabinetu, gdzie lekarz jedynie przywita się z psem, rzuci mu kilka przysmaków na matę antypoślizgową i pozwoli spokojnie wyjść. Już kilka takich krótkich, pozytywnych wizyt sprawia, że u wielu psów lęk przy kolejnym badaniu kontrolnym wyraźnie maleje, a pies wchodzi do budynku na luźnej smyczy.

U zwierząt, które mają za sobą silną traumę bólową lub wykazują gwałtowną agresję lękową w gabinecie, sam trening behawioralny wspiera się nowoczesną farmakoterapią przeciwlękową przed wizytą (tzw. leki przed wizytą, ang. pre-visit pharmaceuticals, podawane doustnie w domu). Po zbadaniu zwierzęcia lekarz weterynarii może przepisać dawkę leku (najczęściej gabapentyny lub pregabaliny u kota oraz trazodonu lub gabapentyny u psa), którą podaje się w smakołyku w domu, zwykle 1,5–3 godziny przed wyjazdem do lecznicy, zgodnie z zaleceniem. Lek podany w spokojnych warunkach domowych zaczyna działać, zanim jeszcze wzrośnie poziom adrenaliny, dzięki czemu pobranie krwi, zdjęcie RTG czy szczepienie zwykle przebiegają spokojniej i bezpieczniej dla wszystkich.

Pamiętaj o ewentualnej głodówce przed badaniem krwi

Jeśli lekarz zalecił przed badaniem krwi głodówkę (zwykle kilkugodzinną lub nocną, zawsze przy stałym dostępie do wody!), zapytaj, czy w trakcie pobierania możesz podawać smakołyki — tłusty posiłek przed badaniem może zmętnić surowicę (lipemia) i zafałszować część wyników. Jeśli nie, nagrodę w postaci pysznego posiłku wręcz zwierzakowi zaraz po pobraniu krwi.

Znajdź przyjazną lecznicę weterynaryjną i zapisz wizytę

Wyszukaj gabinet weterynaryjny w swojej okolicy, a po wizycie zapisz wyniki badań i terminy kolejnych szczepień w profilu zwierzaka.

Przejdź do narzędzia

Częste pytania

Czy gabapentyna podana kotu przed wizytą u weterynarza jest bezpieczna dla starszych kotów?
Gabapentyna podawana jednorazowo przed wizytą (w badaniu van Haaften i in. 100 mg na kota ok. 90 minut przed włożeniem do transportera) należy dziś do najczęściej stosowanych leków zmniejszających stres u kotów i zwykle jest dobrze tolerowana, także przez seniorów. Lek jest jednak wydalany przez nerki: u kotów z przewlekłą chorobą nerek (PChN) jego stężenie we krwi jest wyższe niż u zdrowych kotów (Quimby i in., 2022), dlatego autorzy badań zalecają u nich mniejszą dawkę, a gabapentyna może też obniżać ciśnienie tętnicze. U kotów z chorobami serca lub nerek dawkę zawsze dobiera lekarz po badaniu.
Jak przekonać kota do zjedzenia zawartości kapsułki przed wizytą?
Proszek z kapsułki gabapentyny ma gorzkawy smak, dlatego najlepiej wymieszać go na małej łyżeczce z łyżką bardzo aromatycznego, płynnego przysmaku (np. kremowego musu z tuńczyka lub łososia, sosu z saszetki lub odrobiny masła) w czasie wskazanym przez lekarza, zwykle około 1,5–3 godzin przed planowanym włożeniem kota do transportera. Alternatywą jest zarejestrowany dla kotów lek weterynaryjny w płynie z pregabaliną, podawany do pyszczka strzykawką dozującą około 1,5 godziny przed podróżą.
Dlaczego podczas badania lepiej, żeby stół weterynaryjny był przykryty matą lub ręcznikiem?
Stalowy stół w gabinecie jest dla zwierzęcia zimny i śliski — ślizgające się pazury wywołują odruch paniki oraz napięcie wszystkich mięśni posturalnych. Położenie na blacie gumowej maty antypoślizgowej lub własnego ręcznika przyniesionego z domu poprawia stabilność łap i pomaga zwierzęciu się uspokoić.

Źródła, wytyczne naukowe i akty prawne wykorzystane przy opracowaniu artykułu:

  • Rodan I. et al., 2022 AAFP/ISFM Cat Friendly Veterinary Interaction Guidelines: Approach and Handling Techniques, Journal of Feline Medicine and Surgery 2022, 24(11): 1093–1132
  • Riemer S. et al., A Review on Mitigating Fear and Aggression in Dogs and Cats in a Veterinary Setting, Animals (MDPI) 2021, 11(1): 158
  • Howell A., Feyrecilde M., Cooperative Veterinary Care, Wiley-Blackwell 2018
  • van Haaften K.A. et al., Effects of a single preappointment dose of gabapentin on signs of stress in cats during transportation and veterinary examination, Journal of the American Veterinary Medical Association 2017, 251(10): 1175–1181
  • Quimby J.M. et al., Serum concentrations of gabapentin in cats with chronic kidney disease, Journal of Feline Medicine and Surgery 2022, 24(12): 1260–1266
  • Quimby J.M. et al., Assessment of the effect of gabapentin on blood pressure in cats with and without chronic kidney disease, Journal of Feline Medicine and Surgery 2024, 26(5)
  • International Cat Care — kampania „Pledge to go scruff free” (stanowisko wobec chwytania kota za kark)

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny — nie zastępuje bezpośredniego badania klinicznego u lekarza weterynarii. W nagłych przypadkach zagrożenia życia zwierzęcia skontaktuj się z całodobową lecznicą weterynaryjną (24h).

Powiązane poradniki

Wszystkie w tym dziale

Dodaj zgłoszenie lub wpis

Zaginął mój zwierzakZnalazłem zwierzęDodaj ogłoszenieDodaj hotel lub usługęDodaj swojego zwierzakaOtwórz pełną mapę Polski