Zwierzowisko

Kąpiel i czesanie psa — dobór szamponu, pH skóry i podszerstek

8 minut czytania. Aktualizacja: .

Naskórek psa w owłosionej skórze jest wyraźnie cieńszy niż u człowieka i ma zaledwie kilka warstw komórek. Ta cienka bariera ochronna ma też inny odczyn niż ludzka skóra, dlatego kosmetyki dla ludzi, nawet łagodne szampony dla niemowląt, nie są do niej dopasowane i u części psów przy regularnym stosowaniu przesuszają skórę i nasilają łupież. Prawidłowa pielęgnacja wymaga zrozumienia budowy mieszka włosowego oraz dopasowania kosmetyków i techniki suszenia do konkretnego typu okrywy włosowej.

Pies o gęstej sierści dwuwarstwowej wyczesywany szczotką przed kąpielą w salonie pielęgnacji
Pies o gęstej sierści dwuwarstwowej wyczesywany szczotką przed kąpielą w salonie pielęgnacji

Najważniejsze

  • Odczyn skóry psa jest bardzo zmienny (w badaniu 77 psów z 2022 roku u psów starszych niż 12 tygodni od ok. 4,4 do 8,2, zależnie od okolicy ciała i płci) i często mniej kwaśny niż ludzki (ok. 5) — dlatego do regularnych kąpieli wybiera się szampony dla psów.
  • Kołtuny należy dokładnie rozczesać przed zmoczeniem sierści wodą; pod wpływem ciepła i detergentu sfilcowany podszerstek zaciska się tuż przy skórze niczym wełniany sweter wyprany w wysokiej temperaturze.
  • Psów z sierścią dwuwarstwową (owczarki, husky, golden retrievery, szpice) nie należy golić maszynką na lato — nie ma dowodów, że to je chłodzi, odsłonięta skóra łatwiej ulega oparzeniom słonecznym, a u części psów golenie kończy się łysieniem postrzyżynowym (post-clipping alopecia).
  • Pozostawienie mokrego, gęstego podszerstka do samoczynnego wyschnięcia sprzyja odparzeniom i ostrym sączącym zapaleniom skóry (tzw. hot-spotom).

Dlaczego do psiej skóry nie pasują ludzkie szampony?

Powierzchnię skóry ssaków pokrywa cienka emulsja złożona z łoju wydzielanego przez gruczoły łojowe, lipidów międzykomórkowych oraz wydzieliny gruczołów apokrynowych. U człowieka płaszcz ten ma charakter wyraźnie kwaśny (pH zwykle poniżej 5,5), co hamuje namnażanie drobnoustrojów. U psa odczyn skóry zależy od wieku, płci, rasy i okolicy anatomicznej, a pomiary bardzo się różnią: w badaniu 77 psów z 2022 roku wynosił u szczeniąt poniżej 12 tygodni od ok. 4 do 5,7, a u starszych psów od ok. 4,4 do 8,2. W wielu pomiarach jest mniej kwaśny niż u człowieka, a ten wyższy odczyn bywa wymieniany jako jedna z przyczyn, dla których psy częściej niż ludzie chorują na bakteryjne zapalenia skóry.

Szampony dla ludzi i niemowląt są projektowane pod kwaśniejszą i grubszą skórę człowieka. Lekarze weterynarii odradzają ich regularne stosowanie u psów, bo mogą zmywać lipidy z cienkiego naskórka i przesuszać skórę, choć nie ma badań, które pokazywałyby szkodliwość pojedynczej kąpieli. U psów z wrażliwą skórą po takiej kąpieli bywa widoczny drobny łupież i świąd, a sierść szybciej nabiera nieprzyjemnego zapachu.

Wybierając kosmetyk dla psa, należy szukać szamponów przeznaczonych dla psów, opartych na łagodnych surfaktantach amfoterycznych lub niejonowych (np. Coco-Glucoside, Cocamidopropyl Betaine) zamiast silnie odtłuszczających siarczanów SLS/SLES. Szampon przed nałożeniem na grzbiet rozcieńcza się z ciepłą wodą zgodnie z etykietą (wiele szamponów groomerskich to koncentraty) w butelce lub kubeczku — spieniony roztwór dociera równomiernie do skóry i znacznie łatwiej wypłukuje się z gęstej szaty niż gęsty koncentrat wylany bezpośrednio z opakowania.

Kąpiel dermatologiczna wymaga czasu kontaktu

Jeśli lekarz weterynarii zalecił szampon leczniczy (np. z chlorheksydyną, mikonazolem, ketokonazolem lub nadtlenkiem benzoilu), po wmasowaniu piany w skórę należy odczekać przed spłukaniem tyle, ile zalecił lekarz lub ulotka — zwykle około 10 minut. Zmycie preparatu od razu sprawia, że substancja czynna nie zdąży zadziałać na komórki drożdżaków ani bakterii.

Główne typy okrywy włosowej i zasady ich pielęgnacji

W przeciwieństwie do ludzi, u których z jednego mieszka wyrasta pojedynczy włos, psy posiadają złożone zespoły mieszkowe. Z jednego ujścia w skórze wyrasta sztywniejszy włos przewodni (okrywowy) oraz od kilku do kilkunastu cienkich, puchowych włosów wtórnych tworzących podszerstek. Proporcje tych dwóch warstw oraz długość fazy wzrostu (anagenu) determinują sposób czesania i częstotliwość kąpieli (odstępy w tabeli poniżej to orientacyjna praktyka groomerska, nie wynik badań; psa z chorobą skóry kąpie się tak, jak zaleci lekarz).

Rasy o włosie długim lub kręconym, charakteryzującym się bardzo długą fazą anagenu, to m.in. maltańczyk, yorkshire terrier i pudel (bez podszerstka) oraz shih tzu i bichon frise (z miękkim podszerstkiem pod długim włosem). Ich szata rośnie bardzo długo i nie linieje sezonowo jak u owczarków, ale łatwo chłonie kurz oraz łój i się kołtuni, dlatego zwykle wymaga kąpieli co 2–4 tygodnie z nałożeniem odżywki domykającej łuskę włosa i ułatwiającej rozczesywanie.

Zupełnie inaczej funkcjonuje sierść szorstka (teriery szkockie, foksteriery, sznaucery, jamniki szorstkowłose). Martwy włos okrywowy nie wypada u nich samoczynnie z mieszka po zakończeniu cyklu życia, lecz obumiera i blednie. Taką szatę pielęgnuje się poprzez trymowanie — mechaniczne wyskubywanie martwych włosów palcami lub nożykiem trymerskim, co robi miejsce dla nowego, twardego i nieprzemakalnego włosa. Zbyt częste kąpiele w szamponach zmiękczających niszczą strukturę szorstkiej sierści.

Typ okrywy włosowejPrzykładowe rasyOrientacyjna częstotliwość kąpieliKluczowe zabiegi i kosmetyki
Włos ciągłego wzrostu (jedwabisty / kręcony)Maltańczyk, york, shih tzu, pudel, bichonCo 2–4 tygodnieSzampon nawilżający + odżywka białkowo-emolientowa, czesanie z mgiełką antystatyczną
Sierść dwuwarstwowa z obfitym podszerstkiemOwczarek niemiecki, husky, samojed, golden, corgiCo 6–12 tygodni (lub w okresie linienia)Dokładne wydmuchanie martwego puchu suszarką typu blaster, zakaz strzyżenia maszynką
Sierść szorstkaSznaucer, west highland white terrier, jack russellCo 6–8 tygodni (zawsze po trymowaniu, nie przed)Regularne trymowanie martwego włosa, szampony teksturyzujące bez silikonów
Sierść krótka gładka (bez podszerstka)Bokser, doberman, charcik włoski, wyżeł weimarskiCo 8–12 tygodni lub w razie zabrudzeniaZbieranie martwego włosa gumowym zgrzebłem, szampony dla skóry wrażliwej

Dlaczego nie wolno golić psów z podszerstkiem na lato?

Jednym z najgroźniejszych mitów pielęgnacyjnych jest przekonanie, że ogolenie owczarka, husky'ego, samojeda czy golden retrievera maszynką „na krótko” przyniesie psu ulgę w lipcowe upały. W rzeczywistości dwuwarstwowa szata działa jak zaawansowany termos: sztywny, błyszczący włos okrywowy odbija promienie słoneczne oraz promieniowanie UV, natomiast podszerstek, z którego regularnie wyczesuje się martwy puch, utrzymuje przy samej skórze warstwę powietrza izolującą od gorąca.

Zgolenie sierści do kilku milimetrów pozbawia psa tej naturalnej osłony. Pies nie poci się skórą tułowia i w upale oddaje ciepło głównie przez zianie, więc golenie nie chłodzi go tak, jak można by się spodziewać; cienki, często słabo pigmentowany naskórek zostaje za to wystawiony na słońce i łatwiej ulega oparzeniom. Badań, które sprawdzałyby wpływ golenia na ryzyko udaru cieplnego, brakuje (w dużych analizach brytyjskiego programu VetCompass ryzyko zależało przede wszystkim od rasy, wieku i krótkiej czaszki), a przestrogi przed goleniem (np. dr. Jerry'ego Kleina z AKC) to opinie lekarzy, nie wyniki badań. Co więcej, maszynka ścina zarówno włos okrywowy, jak i podszerstek na równą długość. Ponieważ miękki puch odrasta znacznie szybciej niż twardy włos przewodni, po kilku tygodniach szata zamienia się w gęstą, matową watę, która chłonie wodę, zbija się w kołtuny z nasionami traw i utrudnia wentylację skóry.

W dermatologii weterynaryjnej opisano również łysienie postrzyżynowe (post-clipping alopecia), spotykane głównie u ras północnych i szpiców. Po ogoleniu maszynką mieszki włosowe pozostają wtedy bardzo długo w fazie spoczynku (telogenu); przyczyna nie jest znana, podejrzewa się m.in. zmianę temperatury skóry po ogoleniu. Zwykle sierść odrasta w ciągu kilku miesięcy, ale u tych psów odrasta plackowato, ma zmienioną strukturę, a pełna regeneracja okrywy trwa niekiedy wiele miesięcy, nawet ponad rok. Prawidłowym zabiegiem przed latem jest kąpiel rozluźniająca i dokładne wyczesanie oraz wydmuchanie martwego podszerstka.

Golenie tylko ze wskazań medycznych

Jedynym uzasadnieniem dla zgolenia szaty dwuwarstwowej maszynką jest konieczność przygotowania pola operacyjnego, leczenie rozległych ran, ropowicy skóry lub odparzeń pod kołtunami, których nie da się bezpiecznie rozczesać bez zadawania psu bólu.

Technika kąpieli i bezpiecznego suszenia w warunkach domowych

Przed wstawieniem psa do wanny lub brodzika na dnie należy położyć gumową matę antypoślizgową lub złożony ręcznik. Rozjeżdżające się na mokrej emalii łapy są główną przyczyną paniki u psów podczas mycia. Sierść zawsze rozczesujemy na sucho (u psów długowłosych spryskując ją wcześniej odżywką w sprayu, by nie łamać włosa). Woda powinna być letnia, mniej więcej w temperaturze ciała (sprawdź ją wewnętrzną stroną nadgarstka, jak przy kąpieli niemowlęcia); woda, która dla ludzkiej dłoni wydaje się przyjemnie gorąca, dla psa jest za gorąca, rozszerza naczynia krwionośne skóry i może nasilać świąd.

Strumień prysznica prowadzimy blisko ciała psa, zaczynając od łap i zadu, a kończąc na karku. Głowę myje się na samym końcu przy użyciu wilgotnej gąbki, uważając, by woda z pianą nie dostała się do pionowego kanału słuchowego (uszy zwisające warto przytrzymać dłonią; jeśli wkładasz do ucha kłębek waty, to tylko luźno przy samym wejściu i wyjmij go zaraz po kąpieli). Płukanie powinno trwać wyraźnie dłużej niż samo mycie — resztki surfaktantów pozostawione u nasady ogona lub pod pachami to częste źródło podrażnień pokąpielowych.

Po odciśnięciu nadmiaru wody ręcznikiem z mikrofibry (poprzez ugniatanie, bez agresywnego tarcia, które filcuje włos) szatę należy wysuszyć suszarką z chłodnym lub letnim nawiewem. Pozostawienie psa o gęstej sierści do samodzielnego wyschnięcia na posłaniu sprawia, że przy skórze przez wiele godzin utrzymuje się wilgotny, ciepły mikroklimat. Wilgotna sierść jest jednym z czynników sprzyjających ostremu sączącemu zapaleniu skóry (hot-spot): podrażniona skóra swędzi, a pies, który zacznie ją intensywnie lizać lub drapać, potrafi w ciągu kilku godzin doprowadzić do bolesnej, zakażonej rany (najczęściej gronkowcem Staphylococcus pseudintermedius, który na co dzień żyje na psiej skórze).

  • Nigdy nie czesz zupełnie suchego, zakurzonego włosa u ras długowłosych — użyj mgiełki nawilżającej, aby uniknąć elektryzowania i kruszenia końcówek.
  • Stosuj metodę dwukrotnego mycia: pierwsze mycie rozpuszcza kurz i łój, a dopiero drugie pozwala składnikom pielęgnacyjnym dotrzeć do naskórka.
  • Unikaj kąpieli przed i po podaniu kropli przeciw kleszczom typu spot-on (ulotki wielu preparatów podają 48 godzin — sprawdź swoją), ponieważ zmycie warstwy lipidowej może utrudnić rozprowadzenie preparatu po skórze.

Umów wyczesywanie podszerstka i kąpiel w salonie groomerskim

Wyszukaj salon groomerski wyposażony w profesjonalną suszarkę typu blaster, która bezpiecznie wydmucha martwy podszerstek bez golenia szaty.

Przejdź do narzędzia

Częste pytania

Czy szampon dla dzieci (np. Bambino lub Johnson's) nadaje się dla szczeniaka?
Lepiej nie. Szampony dla niemowląt są projektowane pod kątem kwaśniejszej skóry człowieka oraz delikatnej rogówki oka dziecka. U szczeniaka, którego bariera naskórkowa dopiero dojrzewa, regularne mycie takim kosmetykiem może wypłukiwać lipidy i przesuszać skórę (pojedyncza awaryjna kąpiel zwykle nie szkodzi). Dla młodych psów należy wybierać łagodne szampony przeznaczone dla szczeniąt.
Jak rozpoznać, czy kołtun da się jeszcze rozczesać, czy trzeba go wyciąć?
Jeśli pod kołtunem można swobodnie wsunąć zęby metalowego grzebienia przy samej skórze, sfilcowany fragment da się rozpracować palcami i pudlówką po nałożeniu preparatu rozkołtuniającego z silikonami. Jeśli jednak filc przylega do naskórka jak twardy pancerz, ciągnięcie go szczotką wyrwie żywe włosy i porani skórę — taki kołtun bezpiecznie usuwa tylko groomer maszynką z ostrzem chirurgicznym prowadzonym pod filcem (nigdy nożyczkami, którymi łatwo przeciąć wciągnięty w kołtun fałd skóry!).
Czy po każdym deszczowym spacerze trzeba myć psa szamponem?
Nie, codzienne używanie detergentów może naruszać barierę hydrolipidową skóry. Błoto i piasek z łap oraz brzucha po spacerze spłukuje się samą letnią wodą z prysznica, a następnie dokładnie osusza ręcznikiem. Szamponu używamy tylko wtedy, gdy sierść jest tłusta lub wytarzana w organicznych nieczystościach.

Źródła, wytyczne naukowe i akty prawne wykorzystane przy opracowaniu artykułu:

  • Matousek J.L., Campbell K.L., A comparative review of cutaneous pH, Veterinary Dermatology 2002, 13(6): 293–300
  • Schlake A., Devriendt N., Talloen L., Dadi T.B., de Rooster H., Influence of age, sex, body condition score, rectal temperature, anatomical location and hair on skin pH in dogs, Veterinary Dermatology 2022, 33(1): 3–e2
  • Beard S. et al., Epidemiology of heat-related illness in UK dogs under emergency veterinary care in 2022, Veterinary Record 2024, 194(11): e4153
  • Miller W.H., Griffin C.E., Campbell K.L., Muller and Kirk's Small Animal Dermatology, 7th Edition, Elsevier 2013
  • Mueller R.S., Bergvall K., Bensignor E., Bond R., A review of topical therapy for skin infections with bacteria and yeast, Veterinary Dermatology 2012, 23: 330–341
  • American Kennel Club (AKC) — Is It OK to Shave Your Dog? (wypowiedź dr. Jerry'ego Kleina)

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny — nie zastępuje bezpośredniego badania klinicznego u lekarza weterynarii. W nagłych przypadkach zagrożenia życia zwierzęcia skontaktuj się z całodobową lecznicą weterynaryjną (24h).

Powiązane poradniki

Wszystkie w tym dziale

Dodaj zgłoszenie lub wpis

Zaginął mój zwierzakZnalazłem zwierzęDodaj ogłoszenieDodaj hotel lub usługęDodaj swojego zwierzakaOtwórz pełną mapę Polski