Zwierzowisko

Użądlenie owada lub ukąszenie żmii u psa i kota: wstrząs anafilaktyczny i pierwsza pomoc

8 minut czytania. Aktualizacja: .

Od maja do października naturalny instynkt łowiecki każe psom i kotom kłapać zębami na brzęczące w powietrzu osy, pszczoły, trzmiele i szerszenie, a podczas spacerów po nasłonecznionych polanach leśnych i kamienistych szlakach wpychać nos w kryjówki jedynego polskiego jadowitego węża — żmii zygzakowatej (Vipera berus). Podczas gdy użądlenie w łapę u większości zwierząt kończy się jedynie krótkotrwałym bólem i lokalną opuchlizną, użądlenie wewnątrz jamy ustnej lub rozwój reakcji anafilaktycznej może w krótkim czasie zamknąć drogi oddechowe. Z kolei przy ukąszeniu przez żmiję kluczowe są ograniczenie ruchu psa i jak najszybszy transport do lekarza weterynarii.

Pies na górskim szlaku pod opieką właściciela sprawdzającego pysk i łapy zwierzęcia
Pies na górskim szlaku pod opieką właściciela sprawdzającego pysk i łapy zwierzęcia

Najważniejsze

  • Połknięcie osy lub pszczoły i użądlenie w nasadę języka lub podniebienie miękkie grozi gwałtownym obrzękiem krtani i uduszeniem — wymaga natychmiastowego wyjazdu do kliniki, gdzie lekarz może podać m.in. adrenalinę, leki przeciwhistaminowe i glikokortykosteroidy.
  • Żądło pszczoły usuń jak najszybciej — badania pokazują, że liczy się szybkość, a nie sposób (zeskrobanie krawędzią karty płatniczej czy chwycenie palcami), bo każda sekunda zwłoki to więcej wstrzykniętego jadu.
  • Objawami wstrząsu anafilaktycznego u psa (rozwijającego się zwykle w ciągu kilku do kilkudziesięciu minut po użądleniu) są nagłe wymioty, biegunka, blade dziąsła, gwałtowne osłabienie i zapaść krążeniowa, a u kota — przede wszystkim duszność, a także świąd, ślinotok i wymioty.
  • Po ukąszeniu przez żmiję zygzakowatą ogranicz ruch psa i w miarę możliwości przenieś go na rękach do samochodu: praca mięśni podczas chodzenia przyspiesza przenoszenie jadu układem limfatycznym do krwiobiegu.

Użądlenie przez pszczołę, osę lub szerszenia: jak usunąć żądło i rozpoznać wstrząs?

Pszczoła miodna ma żądło zaopatrzone w zadziory, które po wbiciu w skórę psa lub kota zwykle zostaje w niej i odrywa się od odwłoka owada wraz z gruczołem (woreczkiem) jadowym. Mięśnie woreczka jeszcze przez pewien czas wtłaczają jad (m.in. melitynę i fosfolipazę A2) w głąb tkanki, a każda sekunda zwłoki to więcej jadu. Dlatego żądło trzeba usunąć jak najszybciej — według badania Visschera i współpracowników (The Lancet, 1996) ilość wstrzykniętego jadu nie zależy od tego, czy żądło zeskrobiemy, czy chwycimy palcami, liczy się szybkość. Najwygodniej zeskrobać je krawędzią karty płatniczej lub paznokciem, a następnie przyłożyć do miejsca użądlenia chłodny kompres (lód owinięty w ściereczkę) na 10 minut.

Lokalna reakcja na jad owada obejmuje nagły pisk, kulawiznę (gdy zwierzę nadepnie na pszczołę w koniczynie), wylizywanie łapy albo symetryczny obrzęk warg i powiek przypominający tzw. pysk hipopotama (obrzęk naczynioruchowy Quinckego) wraz z wysypem twardych bąbli pokrzywkowych pod sierścią. Choć obrzęk kufy wygląda dramatycznie, jeśli pies oddycha swobodnie przez nos, ma różowe dziąsła i zachowuje energię, stan ten zwykle nie zagraża bezpośrednio życiu, ale wymaga kontaktu z lekarzem weterynarii (najczęściej podaje on leki przeciwhistaminowe i przeciwzapalne) i obserwacji, czy obrzęk nie narasta.

Alarmem czerwonym, wymagającym jazdy na sygnałach do najbliższego gabinetu weterynaryjnego, są dwie sytuacje: użądlenie wewnątrz pyska (w język, gardło lub krtań podczas kłapania na owada) oraz ogólnoustrojowy wstrząs anafilaktyczny. U psów głównym narządem wstrząsowym (shock organ) nie są płuca, lecz przewód pokarmowy i wątroba! Dlatego wstrząs anafilaktyczny u psa zaczyna się zwykle w ciągu kilku do kilkudziesięciu minut od użądlenia od gwałtownych wymiotów, oddania wodnistego (często krwawego) stolca i moczu, zblednięcia dziąseł, zimnych łap, nitkowatego tętna i utraty przytomności. U kotów narządem wstrząsowym są przede wszystkim drogi oddechowe i płuca (objawy dotyczą też przewodu pokarmowego) — anafilaksja objawia się u nich zwykle szybko narastającą dusznością z otwartym pyszczkiem, ślinotokiem, wymiotami i zapaścią.

  • Obrzęk miejscowy (łapa, zewnętrzna warga) bez duszności: jak najszybciej usuń żądło, przyłóż zimny okład, skonsultuj się z gabinetem weterynaryjnym.
  • Użądlenie w język/podniebienie, świszczący oddech (stridor), krztuszenie się: chłodź szyję z zewnątrz podczas natychmiastowej jazdy do lecznicy.
  • Wymioty, biegunka, bladość dziąseł i przelewanie się przez ręce po użądleniu: pełnoobjawowy wstrząs anafilaktyczny — liczy się każda minuta do podania adrenaliny i płynów IV!
  • Nigdy nie podawaj psu ani kotu do picia wapna musującego (calcium) z ludzkiej apteczki — nie działa na obrzęk alergiczny i drażni żołądek.

Ukąszenie żmii zygzakowatej (Vipera berus) — jak wygląda rana i jak działa jad?

Żmija zygzakowata występuje w całej Polsce, choć nierównomiernie — od Bieszczadów, Tatr, Sudetów i Jury Krakowsko-Częstochowskiej, przez torfowiska Polesia i Mazur, aż po nadmorskie wydmy i skraje lasów. Nie jest wężem agresywnym i kąsa w obronie własnej, gdy ciekawy pies wetknie nos bezpośrednio w kępę traw lub pod kamień, na którym wygrzewa się gad, albo na nią nadepnie. Dlatego większość ukąszeń u psów dotyczy głowy (w szwedzkim badaniu 53 psów 77% ukąszeń trafiło w głowę lub nos), rzadziej łap.

Na skórze (często widoczne dopiero po rozgarnięciu sierści, a czasem wcale) pozostają dwa punktowe ślady po zębach jadowych oddalone od siebie o kilka milimetrów, z których może sączyć się krwisty płyn. Część ukąszeń to tzw. ukąszenia suche (bez wstrzyknięcia jadu), jednak gdy jad zostanie zdeponowany w tkance, działa przede wszystkim proteolitycznie, hemotoksycznie i cytotoksycznie — zawiera m.in. fosfolipazę A2, hialuronidazę i metaloproteinazy, które uszkadzają ściany naczyń krwionośnych i mogą zaburzać krzepnięcie krwi.

W ciągu kilkudziesięciu minut wokół miejsca ukąszenia rozwija się gwałtowny, twardy, bardzo bolesny obrzęk, często o sinoczerwonym lub fioletowym, krwotocznym zabarwieniu, który w kolejnych godzinach może schodzić na szyję i mostek. Pies staje się apatyczny, ślini się, wymiotuje, a w ciężkich przypadkach (szczególnie u małych psów oraz po ukąszeniu w dobrze ukrwiony język lub wargę) dochodzi do wstrząsu, ostrego uszkodzenia nerek, zaburzeń rytmu serca i zaburzeń krzepnięcia.

Rodzaj zdarzeniaCharakterystyczny wygląd miejsca urazuNajważniejszy zakaz w pierwszej pomocy
Użądlenie pszczołyPojedynczy punkt z pozostawionym w skórze żądłem i pulsującym woreczkiemNie zwlekaj z usunięciem żądła — liczy się szybkość, a nie sposób
Użądlenie osy lub szerszeniaPojedynczy lub mnogi ślad bez żądła, silny ból piekący i szybki obrzękNie zostawiaj psa bez obserwacji przez pierwsze 60 minut (ryzyko anafilaksji)
Ukąszenie żmii zygzakowatejDwa punkty wkłucia oddalone o kilka milimetrów, narastający sinoczerwony obrzęk krwotocznyOgranicz ruch psa, w miarę możliwości nieś go! Nie nacinaj rany, nie wysysaj jadu i nie zakładaj opaski uciskowej

Złota zasada ratunkowa po ukąszeniu żmii: ograniczenie ruchu i przeniesienie na rękach

Cząsteczki białkowe jadu żmii zygzakowatej mają dużą masę cząsteczkową, przez co po wstrzyknięciu pod skórę słabo wchłaniają się bezpośrednio do naczyń włosowatych krwionośnych i są transportowane do krążenia ogólnego głównie za pośrednictwem naczyń limfatycznych (chłonnych). Przepływ chłonki w naczyniach limfatycznych zależy bezpośrednio od pompy mięśniowej — każdego skurczu mięśni kończyn podczas chodzenia lub biegania oraz przyspieszonej akcji serca.

Dlatego po ukąszeniu na szlaku trzeba natychmiast przerwać marsz, uspokoić zwierzę i — jeśli to możliwe — wziąć je na ręce (lub przenieść we dwie osoby na prowizorycznych noszach zrobionych z kurtki albo koca) aż do samochodu, a potem jak najszybciej jechać do lekarza. Jeśli pies po ukąszeniu w łapę będzie szedł sam przez godzinę w dół górskiego szlaku, praca mięśni przyspieszy przenikanie jadu z tkanek do krwiobiegu. Jeśli dużego psa nie da się nieść, prowadź go powoli i jak najkrótszą drogą.

Równie istotne jest unikanie przestarzałych i szkodliwych mitów z filmów przygodowych. Pod żadnym pozorem nie wolno nacinać rany nożem, próbować wysysać jadu ustami ani przykładać bezpośrednio do ukąszonego miejsca lodu (zimno może nasilać miejscowe uszkodzenie tkanek). Nie zakładaj też opaski uciskowej (stazy) powyżej miejsca ukąszenia — zatrzymanie jadu w jednym miejscu nasila miejscowe uszkodzenie tkanek i grozi niedokrwieniem kończyny.

Ukąszenie żmii — leczenie w klinice

W drodze ze szlaku zadzwoń do najbliższej dużej kliniki weterynaryjnej. Podstawą leczenia szpitalnego ukąszeń Vipera berus u psów jest dożylna płynoterapia i silne leki przeciwbólowe (w szwedzkim badaniu — opioidy; nie podawaj psu na własną rękę żadnych leków przeciwbólowych z domowej apteczki), a w ciężkich przypadkach swoista antytoksyna. W Polsce zarejestrowana jest weterynaryjna surowica przeciw jadowi żmii dla psów i koni (ViperVet), więc dzwoniąc, zapytaj, czy lecznica ma ją na miejscu. W tym samym badaniu większość psów leczono w szpitalu przez dobę (część do 6 dni), a u kilku zaburzenia rytmu serca pojawiły się dopiero w trakcie leczenia — dlatego ukąszony pies powinien zostać pod obserwacją lekarza (badania krwi, kontrola pracy serca), nawet jeśli początkowo wygląda dobrze.

Jak chronić psa i kota przed użądleniami oraz spotkaniem ze żmiją?

W okresie letnim oduczaj psa i kota polowania na owady latające — jeśli zwierzak próbuje łapać muchy i pszczoły w pysk, natychmiast odwołuj go komendą zastępczą i nagradzaj bezpiecznym smakołykiem z ręki. Podczas grillowania i pikników na trawie nie zostawiaj na ziemi otwartych puszek ze słodkimi napojami, talerzy z owocami ani resztek mięsa, do których zlatują się osy, a miskę z wodą dla psa stawiaj w cieniu i sprawdzaj przed piciem, czy na powierzchni wody nie pływa tonąca osa lub pszczoła.

Wędrując z psem po górach, wrzosowiskach, nasłonecznionych polanach leśnych i kamienistych zboczach od wiosny do jesieni, prowadź psa na smyczy po wydeptanym środku ścieżki. Nie pozwalaj mu wbiegać w wysokie trawy, jagodziska, sterty zwalonych gałęzi ani wkładać nosa pod nagrzane słońcem głazy. Żmije słabo słyszą dźwięki przenoszone przez powietrze, ale dobrze wyczuwają drgania podłoża — ciężki krok człowieka i psa idących ścieżką sprawia, że wąż zwykle sam ucieka w głąb kryjówki, zanim do niego podejdziesz.

Jeśli masz dom z ogrodem sąsiadującym z lasem lub łąką, regularnie koś wysoką trawę wokół tarasu, usuwaj sterty drewna opałowego i kamieni leżących bezpośrednio na ziemi (to ulubione schronienia gryzoni, na które polują żmije) oraz zlecaj usuwanie gniazd os spod podbitki dachowej i z ziemi profesjonalnej firmie dezynsekcyjnej.

Wyszukaj dyżurną klinikę weterynaryjną (24h) na mapie

Przy wstrząsie anafilaktycznym, użądleniu w język lub ukąszeniu przez żmiję jedź natychmiast na całodobowy dyżur. Sprawdź najbliższy adres.

Przejdź do narzędzia

Częste pytania

Czy ukąszenie przez zaskrońca lub padalca jest niebezpieczne dla psa?
Nie. Zaskroniec zwyczajny (charakteryzujący się dwiema żółtymi plamami za głową i okrągłą źrenicą oka, w przeciwieństwie do pionowej źrenicy żmii) oraz padalec zwyczajny (który jest beznogą jaszczurką, a nie wężem!) są całkowicie niejadowite. Przestraszony zaskroniec może jedynie wypuścić z gruczołów kloacznych cuchnącą ciecz obronną lub powierzchownie drasnąć skórę drobnymi ząbkami, co wymaga jedynie przemycia środkiem antyseptycznym.
Czy pies, który raz przeżył ukąszenie żmii lub użądlenie szerszenia, nabywa na nie odporności?
Nie. Po użądleniu przez błonkówki (osy, pszczoły, szerszenie) układ odpornościowy części psów uczula się na jad (wytwarza przeciwciała IgE), przez co kolejne użądlenie może wywołać silniejszą reakcję, łącznie ze wstrząsem anafilaktycznym. Przebyte ukąszenie żmii również nie daje odporności na kolejne. Opiekunowie psów, które przeszły już epizod anafilaksji, powinni omówić z lekarzem weterynarii posiadanie w apteczce ampułkostrzykawki z adrenaliną i sposób jej użycia.
Skąd mam wiedzieć, czy pies na spacerze został ukąszony przez żmiję, czy tylko użądlony przez osę?
Przy użądleniu przez osę obrzęk jest zazwyczaj miękki lub sprężysty, skóra pod sierścią różowa lub lekko zaczerwieniona, a ból mija po kilkudziesięciu minutach. Po ukąszeniu przez żmiję obrzęk w ciągu kilkudziesięciu minut szybko narasta i często robi się siny lub ciemnofioletowy (podskórny wylew krwi), z dwóch ranek może sączyć się niezamknięta krwista wydzielina, a pies wykazuje silny ból przy dotyku, apatię, przyspieszone tętno i wymioty.

Źródła, wytyczne naukowe i akty prawne wykorzystane przy opracowaniu artykułu:

  • Lervik J.B., Lilliehöök I., Frendin J.H., Clinical and biochemical changes in 53 Swedish dogs bitten by the European adder (Vipera berus), Acta Veterinaria Scandinavica, 2010.
  • Shmuel D.L., Cortes Y., Anaphylaxis in dogs and cats, Journal of Veterinary Emergency and Critical Care, 2013.
  • Visscher P.K., Vetter R.S., Camazine S., Removing bee stings, The Lancet, 1996.
  • ViperVet (surowica przeciw jadowi żmii dla psów i koni, Wytwórnia Surowic i Szczepionek Biomed) — wpis w unijnej bazie weterynaryjnych produktów leczniczych (Union Product Database), pozwolenie nr 3211 z 28.11.2022.

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny — nie zastępuje bezpośredniego badania klinicznego u lekarza weterynarii. W nagłych przypadkach zagrożenia życia zwierzęcia skontaktuj się z całodobową lecznicą weterynaryjną (24h).

Powiązane poradniki

Wszystkie w tym dziale

Dodaj zgłoszenie lub wpis

Zaginął mój zwierzakZnalazłem zwierzęDodaj ogłoszenieDodaj hotel lub usługęDodaj swojego zwierzakaOtwórz pełną mapę Polski