Zwierzowisko

Udar cieplny u psa i kota: objawy i pierwsza pomoc przed transportem

7 minut czytania. Aktualizacja: .

Psy i koty nie potrafią chłodzić powierzchni ciała potem tak jak ludzie, ponieważ ich gruczoły potowe (ekrynowe) znajdują się niemal wyłącznie na nieowłosionych opuszkach łap. Głównym mechanizmem oddawania nadmiaru ciepła jest ziajanie, czyli odparowywanie wilgoci z przekrwionych błon śluzowych języka, jamy ustnej i górnych dróg oddechowych. W upale, a zwłaszcza przy wysokiej wilgotności powietrza albo podczas wysiłku, mechanizm ten zawodzi, a temperatura wewnętrzna zwierzęcia może szybko przekroczyć 41°C. Wówczas może dojść do uszkodzenia komórek, obrzęku mózgu i rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (DIC), dlatego o przeżyciu w dużej mierze decyduje zasada: chłodź najpierw, transportuj potem.

Pies chłodzony wodą w cieniu podczas udzielania pierwszej pomocy w upalny dzień
Pies chłodzony wodą w cieniu podczas udzielania pierwszej pomocy w upalny dzień

Najważniejsze

  • Prawidłowa temperatura ciała mierzona w odbycie wynosi u psa ok. 37,5–39,2°C, a u kota ok. 38,1–39,2°C; temperatura powyżej ok. 41°C z osłabieniem, zataczaniem się lub zaburzeniami świadomości oznacza zagrażający życiu udar cieplny.
  • Zasada medycyny ratunkowej brzmi: najpierw rozpocznij aktywne chłodzenie na miejscu (zanurzenie w chłodnej wodzie albo polewanie dużą ilością chłodnej wody z silnym nawiewem powietrza), a w trakcie jazdy kontynuuj chłodzenie klimatyzacją.
  • Nie trać czasu na szukanie „letniej” wody — użyj każdej wody chłodniejszej od psa; dawna przestroga przed zimną wodą nie ma mocnych podstaw. Nie owijaj psa mokrym ręcznikiem, bo przykrycie ogranicza ruch powietrza i oddawanie ciepła.
  • Zakończ aktywne chłodzenie, gdy temperatura w odbycie spadnie do ok. 39,5°C, aby nie doprowadzić do wychłodzenia.

Dlaczego ziajanie przestaje działać? Zagrożenie dla ras brachycefalicznych i w samochodzie

Podczas ziajania pies wykonuje nawet około 300 i więcej płytkich oddechów na minutę, przepuszczając powietrze nad silnie ukrwionymi małżowinami nosowymi i szerokim językiem. Parowanie wody z tych powierzchni odbiera ciepło z krwi krążącej w głowie i szyi. Przy wysokiej wilgotności powietrza (np. przed letnią burzą lub w zamkniętym pomieszczeniu) parowanie staje się jednak znacznie mniej wydajne. Co gorsza, intensywna praca mięśni oddechowych sama w sobie zaczyna produkować dodatkowe ciepło, wpychając organizm w błędne koło narastającej hipertermii.

Szczególnie bezbronne wobec upałów są psy i koty ras brachycefalicznych (krótkoczaszkowych): mopsy, buldogi francuskie i angielskie, boston terriery, shih tzu, pekińczyki, cavalier king charles spaniele oraz koty perskie i egzotyczne. Zwężone nozdrza, przerośnięte podniebienie miękkie oraz zredukowane małżowiny nosowe drastycznie zmniejszają powierzchnię parowania. Pod wpływem gorąca i stresu błona śluzowa krtani u tych zwierząt szybko puchnie, co może prowadzić do duszności wdechowej i udaru cieplnego nawet przy umiarkowanej temperaturze powietrza podczas zwykłego spaceru.

Śmiertelną pułapką pozostaje samochód zaparkowany latem, nawet w półcieniu i z uchylonymi szybami (uchylenie okien niewiele zmienia). Według pomiarów McLarena, Nulla i Quinna wnętrze auta nagrzewa się średnio o ponad 10°C w ciągu 10 minut i o około 19°C w ciągu pół godziny — przy 25°C na zewnątrz to odpowiednio ok. 35–36°C i ok. 44°C, a po godzinie blisko 50°C. Pies zamknięty w takiej przestrzeni dodatkowo zwiększa wilgotność powietrza własnym oddechem, przez co ziajanie chłodzi go coraz słabiej.

Temperatura w odbycieStan kliniczny psa lub kotaWymagane postępowanie
Pies ok. 37,5–39,2°C, kot ok. 38,1–39,2°CNormotermia (prawidłowa temperatura spoczynkowa)Brak interwencji; zapewnij stały dostęp do świeżej wody i cienia
Ok. 39,5–41°C, zwierzę przytomne i sprawneStres cieplny / hipertermia wysiłkowaPrzerwij wysiłek, przenieś w chłodne miejsce, podaj wodę do picia, polewaj ciało chłodną wodą z nawiewem
Powyżej ok. 41°C albo osłabienie, zataczanie się, wymiotyUdar cieplny (heatstroke) — zagrożenie uszkodzeniem narządówNatychmiastowe chłodzenie (zanurzenie w chłodnej wodzie lub polewanie z nawiewem), pilny wyjazd do kliniki 24h
Każdy wynik, jeśli są drgawki, utrata przytomności lub krwawa biegunkaKrytyczny udar cieplny — obrzęk mózgu, zespół DIC, wstrząsChłodzenie na miejscu i w drodze, resuscytacja płynowa i leczenie szpitalne na OIOM

Jak rozpoznać udar cieplny u psa i kota? Kolejne etapy

Wczesna faza przegrzania objawia się bardzo głośnym, chrapliwym ziajaniem. Język psa wysuwa się maksymalnie na zewnątrz, a jego koniec rozszerza się i spłaszcza na kształt szerokiej łopatki. Dziąsła oraz spojówki stają się jaskrawoczerwone (ceglaste) i suche, a ślina gęstnieje, tworząc lepkie pasma wokół kufy. Koty, dla których oddychanie z otwartym pyszczkiem zwykle nie jest stanem fizjologicznym (poza krótkim stresem lub skrajnym wysiłkiem), zaczynają dyszeć, intensywnie wylizywać futerko na brzuchu i łapach, aby nawilżyć je śliną, oraz szukać chłodnych kafelków w łazience.

Gdy temperatura wewnętrzna rośnie dalej (zwykle powyżej ok. 41°C), dochodzi do uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego i załamania krążenia. Zwierzę zaczyna zataczać się na tylnych łapach (ataksja), ma szklisty, nieobecny wzrok i przestaje reagować na wołanie. Często pojawiają się gwałtowne wymioty oraz wodnista, nierzadko krwawa biegunka — efekt złuszczania się niedokrwionej błony śluzowej jelit.

W fazie krytycznej jaskrawoczerwone dziąsła bledną lub sinieją, na błonach śluzowych i nieowłosionej skórze brzucha mogą pojawić się drobne krwawe wybroczyny (wyraz zespołu wykrzepiania wewnątrznaczyniowego DIC), a zwierzę upada na bok, dostaje drgawek toniczno-klonicznych i traci przytomność. Nawet jeśli psa uda się wyprowadzić z ostrego stanu, uszkodzenie cewek nerkowych, wątroby i mięśnia sercowego może ujawnić się w ciągu kolejnych 24–72 godzin.

  • Głośne, świszczące dyszenie i mocno rozszerzony, ciemnoczerwony język u psa; jakiekolwiek ziajanie z otwartym pyszczkiem u kota.
  • Lepka, gęsta ślina i suche, początkowo ceglastoczerwone, a później blade lub fioletowe dziąsła.
  • Chwiejny chód, plątanie się łap, pokładanie się na ziemi i odmowa dalszego marszu.
  • Wymioty, krwista biegunka, drżenia mięśniowe przechodzące w drgawki i utratę przytomności.

Pierwsza pomoc krok po kroku: „Chłodź najpierw, transportuj potem”

Wytyczne amerykańskiego Veterinary Committee on Trauma (Vet-COT) z 2016 r. i brytyjskie badania (Hall i in., 2023) wskazują, że przegrzanego psa trzeba schłodzić przed transportem, a opóźnione chłodzenie pogarsza rokowanie. Przenieś zwierzę do cienia lub klimatyzowanego pomieszczenia i natychmiast zacznij chłodzić. U młodego, zdrowego i przytomnego psa najszybciej działa zanurzenie tułowia w chłodnej lub zimnej wodzie (wanna, brodzik, staw — z głową stale nad wodą i pod nadzorem). U psów starszych, przewlekle chorych, nieprzytomnych i ras krótkoczaszkowych (ryzyko zachłyśnięcia) zamiast zanurzania polewaj ciało dużą ilością chłodnej wody i jednocześnie kieruj na nie strumień powietrza z wentylatora lub maksymalnie rozkręconego nawiewu samochodowego.

Polewaj całe ciało, zwłaszcza brzuch, pachwiny, pachy i szyję. Użyj każdej dostępnej wody chłodniejszej od psa — nie trać czasu na doprowadzanie jej do „letniej” temperatury. Jeśli pies jest przytomny i potrafi przełykać, podajemy mu do picia chłodną wodę w małych porcjach, ale nigdy nie wlewamy jej na siłę strzykawką czy z butelki do pyska.

Podczas chłodzenia co kilka minut kontrolujemy temperaturę w odbycie. Jak tylko wyświetlacz termometru elektronicznego pokaże ok. 39,5°C, przerywamy aktywne chłodzenie i osuszamy sierść ręcznikiem. Po udarze termoregulacja bywa zaburzona — dalsze schładzanie może doprowadzić do wychłodzenia (hipotermii), które również szkodzi zwierzęciu.

Dwa groźne błędy: zwlekanie z chłodzeniem i owijanie psa mokrym ręcznikiem

Dawna rada, by chłodzić psa wyłącznie „letnią” wodą, nie ma mocnych podstaw — brytyjskie badania zespołu Hall i Carter pokazują, że zanurzenie w chłodnej lub zimnej wodzie skutecznie i bezpiecznie chłodzi psy po wysiłku. Mokre ręczniki to najczęściej stosowana, ale mniej skuteczna metoda: przykrycie całego psa ogranicza ruch powietrza i oddawanie ciepła. Jeśli masz tylko ręczniki, kładź je na brzuch i wewnętrzną stronę ud, często zmieniaj na świeżo zmoczone i zapewnij nawiew.

Dlaczego wizyta w klinice jest konieczna nawet po spadku temperatury?

Wielu opiekunów rezygnuje z wyjazdu do lekarza weterynarii, gdy po oblaniu wodą pies przestaje ciężko dyszeć i wstaje na nogi. To bardzo ryzykowny błąd. Udar cieplny uszkadza śródbłonek naczyń krwionośnych, może prowadzić do rozpadu włókien mięśniowych (rabdomiolizy, z uwolnieniem mioglobiny uszkadzającej nerki) oraz narusza barierę jelitową, przez co bakterie i endotoksyny mogą przenikać do krwiobiegu.

W klinice zwierzę po udarze cieplnym otrzymuje dożylną płynoterapię, leki osłaniające przewód pokarmowy, mannitol lub hipertoniczny roztwór soli w przypadku obrzęku mózgu oraz przechodzi kontrolne badania krwi: profil nerkowy (kreatynina, mocznik), wątrobowy (ALT, AST), poziom glukozy oraz parametry układu krzepnięcia (czas PT i APTT, płytki krwi). Często konieczna jest 24-godzinna hospitalizacja.

Aby zapobiec tragedii latem, przenoś długie spacery na wczesny ranek i późny wieczór, gdy jest najchłodniej. Przed wyjściem na chodnik przyłóż do asfaltu grzbiet własnej dłoni na 7 sekund — jeśli parzy Ciebie, poparzy również opuszki łap psa i odda ogromną ilość ciepła tuż przy brzuchu zwierzęcia. Podczas upałów całkowicie zrezygnuj z biegania z psem przy rowerze, aportowania w słońcu oraz zakładania kagańców taśmowych (weterynaryjnych), które zaciskają pysk i uniemożliwiają ziajanie — w komunikacji miejskiej stosuj wyłącznie głęboki kaganiec fizjologiczny pozwalający na pełne otwarcie pyska.

Sprawdź dyżurne kliniki weterynaryjne 24h na mapie

Po udzieleniu pierwszej pomocy chłodzącej zwierzę po udarze cieplnym musi zbadać lekarz weterynarii. Znajdź najbliższy całodobowy dyżur.

Przejdź do narzędzia

Częste pytania

Czy strzyżenie psa z podszerstkiem (np. husky, owczarka, golden retrievera) na krótko chroni przed udarem?
Nie. U psów dwuwarstwowych prawidłowo wyczesany podszerstek i włos okrywowy tworzą poduszkę powietrzną izolującą skórę przed promieniowaniem słonecznym. Ogolenie takiego psa maszynką pozbawia go tej izolacji, naraża skórę na poparzenia słoneczne i może zaburzyć odrastanie sierści. Zamiast golenia należy regularnie wyczesywać martwy podszerstek, aby zapewnić wentylację przy skórze.
Czy mam prawo wybić szybę w samochodzie, w którym zamknięto psa w upał?
Co do zasady tak — przy bezpośrednim zagrożeniu życia zwierzęcia (pies silnie dyszy, słania się, nie reaguje na pukanie w szybę, a auto stoi w słońcu), gdy nie da się go uratować inaczej, takie działanie może mieścić się w granicach stanu wyższej konieczności (art. 26 Kodeksu karnego, a przy szkodzie do 800 zł — art. 16 Kodeksu wykroczeń); właściciel auta może jednak żądać naprawienia szkody (art. 142 Kodeksu cywilnego), a ocena zawsze zależy od okoliczności. Najpierw zadzwoń pod 112 lub do Straży Miejskiej (986). Przed wybiciem szyby (najlepiej bocznej, z dala od psa) zrób zdjęcie lub krótkie nagranie telefonem dokumentujące stan zwierzęcia i poproś świadka o potwierdzenie sytuacji.
Czy kamizelki i maty chłodzące są bezpieczne dla psów?
Maty żelowe kładzione na podłodze są bardzo bezpieczne, bo pies sam decyduje, kiedy na nich leży i chłodzi brzuch od dołu. Kamizelki chłodzące nasączane wodą sprawdzają się tylko wtedy, gdy są regularnie zwilżane chłodną wodą i używane na przewiewnym powietrzu; pozostawienie wysychającej, nagrzanej kamizelki na grzbiecie w duszną pogodę może utrudnić oddawanie ciepła.

Źródła, wytyczne naukowe i akty prawne wykorzystane przy opracowaniu artykułu:

  • Bruchim Y., Horowitz M., Aroch I., Pathophysiology of heatstroke in dogs — revisited, Temperature (Austin), 2017.
  • Hall E.J., Carter A.J., O'Neill D.G., Incidence and risk factors for heat-related illness (heatstroke) in UK dogs under primary veterinary care in 2016, Scientific Reports, 2020.
  • Hall E.J., Carter A.J., Bradbury J. i in., Cooling Methods Used to Manage Heat-Related Illness in Dogs Presented to Primary Care Veterinary Practices during 2016–2018 in the UK, Veterinary Sciences, 2023.
  • McLaren C., Null J., Quinn J., Heat stress from enclosed vehicles: moderate ambient temperatures cause significant temperature rise in enclosed vehicles, Pediatrics, 2005.
  • MSD Veterinary Manual — Normal Rectal Temperature Ranges (tabela wartości referencyjnych).
  • Kodeks karny (tekst jedn. Dz.U. 2026 poz. 1342), art. 26; Kodeks wykroczeń (tekst jedn. Dz.U. 2026 poz. 1372), art. 16 i 124; Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. 2026 poz. 795), art. 142.

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny — nie zastępuje bezpośredniego badania klinicznego u lekarza weterynarii. W nagłych przypadkach zagrożenia życia zwierzęcia skontaktuj się z całodobową lecznicą weterynaryjną (24h).

Powiązane poradniki

Wszystkie w tym dziale

Dodaj zgłoszenie lub wpis

Zaginął mój zwierzakZnalazłem zwierzęDodaj ogłoszenieDodaj hotel lub usługęDodaj swojego zwierzakaOtwórz pełną mapę Polski