Zwierzowisko

Rośliny trujące dla kota i psa w domu i ogrodzie — lista i bezpieczne zamienniki

9 minut czytania. Aktualizacja: .

Zatrucia roślinami doniczkowymi, bukietami ciętych kwiatów oraz krzewami ogrodowymi stanowią jedną z najczęstszych przyczyn ostrych dyżurów toksykologicznych u psów i kotów. Zwierzęta domowe podgryzają liście z nudów, podczas wymiany zębów u szczeniąt i kociąt, a koty prawdopodobnie także po to, by ułatwić sobie zwrócenie kul włosowych (pilobezoarów). Podczas gdy część popularnych kwiatów doniczkowych wywołuje jedynie bolesny obrzęk pyszczka i ślinotok, inne — takie jak lilie u kotów czy sagowce i cisy u psów — w ciągu godzin lub dni mogą doprowadzić do ostrej niewydolności nerek, wątroby albo nagłego zatrzymania krążenia.

Kot domowy wąchający bezpieczną paprotkę i zielistkę na słonecznym parapecie
Kot domowy wąchający bezpieczną paprotkę i zielistkę na słonecznym parapecie

Najważniejsze

  • Wszystkie gatunki lilii (Lilium) oraz liliowców (Hemerocallis) są dla kotów śmiertelnie groźne: nawet zlizanie pyłku z futra lub wypicie wody z wazonu może wywołać ostrą martwicę cewek nerkowych w ciągu 24–72 godzin.
  • Popularne rośliny domowe z rodziny obrazkowatych (monstera, difenbachia, filodendron, skrzydłokwiat, zamiokulkas, epipremnum) zawierają igiełkowate kryształy nierozpuszczalnych szczawianów wapnia wbijające się w śluzówkę języka i gardła.
  • W domu i ogrodzie największe śmiertelne zagrożenie dla psów stanowią cis pospolity (taksyna zatrzymująca akcję serca), sagowiec (cykazyna niszcząca wątrobę) oraz oleander i konwalia majowa (glikozydy nasercowe); cebule tulipanów i narcyzów wywołują głównie wymioty i biegunkę, a duża ilość cebul narcyzów także zaburzenia rytmu serca.
  • Bezpieczną domową dżunglę dla kota i psa stworzysz z roślin uznanych przez ASPCA za nietoksyczne: zielistki, kalatei, maranty, peperomii, palmy areki, chamedory wytwornej, kencji oraz paprotki nefrolepis.

Dlaczego lilie w bukiecie to wyrok śmierci dla nerek kota?

W toksykologii weterynaryjnej niewiele substancji działa na konkretny gatunek tak bezwzględnie, jak toksyny obecne w roślinach z rodzaju Lilium (m.in. lilia azjatycka, orientalna, królewska, długokwiatowa, tygrysia) oraz Hemerocallis (liliowiec ogrodowy) na organizm kota. Rozpuszczalna w wodzie toksyna — obecna w liściach, płatkach, łodydze, korzeniach i pyłku kwiatowym — do dziś nie została zidentyfikowana; wiadomo, że niszczy nabłonek cewek nerkowych.

Groźna bywa bardzo mała ilość: nadgryzienie liścia lub płatka, zlizanie z własnego futerka żółtego pyłku, który osypał się, gdy kot przeszedł obok wazonu, a nawet wypicie wody, w której stały cięte lilie. Pierwsze objawy pojawiają się zwykle w ciągu kilku godzin (ślinienie, wymioty, brak apetytu, apatia), po czym na pewien czas mogą ustąpić i kot może wydawać się zdrowy. W tym czasie w nerkach rozwija się ostra martwica cewkowa: między 24. a 72. godziną dochodzi do wielomoczu przechodzącego w bezmocz (anurię), mocznicy, a bez leczenia — do śmierci zwierzęcia.

Szansą na uratowanie kota po kontakcie z lilią jest jak najszybszy przyjazd do kliniki: wywołanie wymiotów przez lekarza (jeśli od zdarzenia minęło niewiele czasu), podanie węgla aktywnego oraz dożylna płynoterapia prowadzona zwykle przez co najmniej 48 godzin z kontrolą parametrów nerkowych. Według ASPCA opóźnienie leczenia o ponad 18 godzin często kończy się śmiercią kota. Jeśli w domu mieszka kot, żadne lilie — ani w doniczce, ani w bukiecie urodzinowym — nie mogą przekroczyć progu mieszkania.

Uwaga na nazwy potoczne zawierające słowo „lilia”

Nie tylko prawdziwe lilie (Lilium) są groźne. Konwalia majowa (ang. Lily of the Valley) zawiera glikozydy nasercowe wywołujące groźne arytmie, zimowit jesienny (Autumn Crocus) zawiera kolchicynę uszkadzającą szpik kostny, a skrzydłokwiat (Peace Lily) i kalla (Calla Lily) zawierają szczawiany wapnia, które wywołują bolesne podrażnienie i obrzęk jamy ustnej.

Monstera, difenbachia, filodendron i zamiokulkas — pułapka szczawianów wapnia

Większość modnych roślin doniczkowych o ozdobnych liściach — w tym monstera dziurawa i monkey mask, difenbachia, filodendrony, epipremnum złociste (scindapsus), syngonium (zroślicha), alokazja, skrzydłokwiat, anturium oraz zamiokulkas zamiolistny — należy do rodziny obrazkowatych (Araceae). W ich tkankach znajdują się wyspecjalizowane komórki (idioblasty) wypełnione mikroskopijnymi, ostrymi jak igły kryształami nierozpuszczalnego szczawianu wapnia (tzw. rafidami) oraz enzymami proteolitycznymi uwalniającymi histaminę.

W momencie, gdy pies lub kot przegryza liść albo łodygę, idioblasty pękają pod ciśnieniem i wystrzeliwują tysiące kryształowych igieł bezpośrednio w błonę śluzową języka, podniebienia, dziąseł i gardła. Reakcja bólowa jest natychmiastowa: zwierzę zaczyna gwałtownie trzeć pyszczkiem o podłogę, potrząsać głową, obficie się ślinić, a wokół warg i języka pojawia się obrzęk zapalny. W rzadkich przypadkach, zwłaszcza po pogryzieniu difenbachii, obrzęk gardła może utrudnić oddychanie.

Choć rośliny ze szczawianami wapnia rzadko powodują śmierć (ból przy pierwszym ugryzieniu zazwyczaj powstrzymuje zwierzę przed zjedzeniem dużej porcji), warto przepłukać pyszczek wodą i skonsultować się z lekarzem weterynarii, który w razie potrzeby poda leki przeciwbólowe i przeciwobrzękowe; przy kłopotach z oddychaniem jedź do lecznicy natychmiast. W domu warto również uważać na fikusy (benjamina, sprężysty, lirolistny), których mleczny sok drażni przewód pokarmowy i skórę, oraz na gwiazdę betlejemską (poinsecję), dracenę i aloes.

Zabójcy z ogrodu: cis, sagowiec, oleander i rośliny cebulowe

Znacznie wyższą śmiertelnością niż zatrucia typowymi kwiatami doniczkowymi (poza liliami) charakteryzują się zatrucia krzewami ogrodowymi i roślinami tarasowymi. Jednym z najgroźniejszych krzewów w polskich ogrodach jest cis pospolity (Taxus baccata). Każda część tego krzewu — poza czerwoną, mięsistą osnówką otaczającą nasiono — zawiera alkaloidy taksynowe, które blokują kanały sodowe i wapniowe w komórkach mięśnia sercowego. Pies, który pogryzie gałązkę cisu podczas zabawy w ogrodzie lub po przycinaniu żywopłotu, może w ciągu kilku godzin dostać drżeń mięśni, duszności i drgawek, a nawet umrzeć nagle z powodu zatrzymania akcji serca, często bez wcześniejszych objawów ze strony układu pokarmowego.

Równie groźny jest sagowiec odwinięty (Cycas revoluta), popularna „palma” sprzedawana w marketach ogrodniczych do salonów i na tarasy. Wszystkie części sagowca, a w szczególności jego nasiona, zawierają cykazynę (glikozyd metyloazoksymetanolu). Zjedzenie nawet niewielkiej ilości, zwłaszcza nasion, może wywołać krwawe wymioty i biegunkę, zaburzenia krzepnięcia oraz ostrą niewydolność wątroby, która mimo intensywnej terapii szpitalnej bywa śmiertelna.

Kolejną grupę wysokiego ryzyka stanowią rośliny zawierające glikozydy nasercowe (działające podobnie do digoksyny): oleander pospolity, konwalia majowa oraz naparstnica purpurowa. Z kolei jesienią i wiosną psy wykopujące rabaty ulegają zatruciom cebulami tulipanów (tulipaliny), narcyzów (likoryna i inne alkaloidy) oraz hiacyntów — najwięcej toksyn zawierają właśnie cebule. Niebezpieczny jest także rącznik pospolity (zawierający rycynę), różaneczniki i azalie (grajanotoksyny zaburzające pracę nerwów i serca) oraz nasiona złotokapu.

Trująca roślina (dom / ogród)Główna toksyna i mechanizm działaniaZamiennik nietoksyczny według ASPCA
Lilia (Lilium), Liliowiec (Hemerocallis)Nefrotoksyna — ostra martwica cewek nerkowych u kotów (może być śmiertelna)Storczyk ćmówka (Phalaenopsis), Róża (uwaga na kolce), Gerbera
Monstera, Filodendron, DifenbachiaRafidy szczawianu wapnia — ostry ból, ślinotok, obrzęk języka, rzadko gardłaKalatea (Calathea), Maranta, Pilea Cadiera (Pilea cadierei)
Sagowiec (Cycas revoluta), DracenaCykazyna (ostra niewydolność wątroby i krwotoki) / saponiny (wymioty)Palma Areka (Dypsis lutescens), Chamedora wytworna, Kencja (Howea forsteriana)
Zamiokulkas, Sansewieria (wężownica)Szczawiany wapnia i saponiny — podrażnienie żołądka i jelitZielistka Sternberga (Chlorophytum), Paprotka Nefrolepis, Peperomia
Cis pospolity, Oleander, RóżanecznikTaksyna (cis), glikozydy nasercowe (oleander), grajanotoksyny (różanecznik) — zaburzenia rytmu serca, nagła śmierćBambus (np. Phyllostachys), Hibiskus syryjski (Hibiscus syriacus)

Co zrobić, gdy zwierzak zjadł trującą roślinę, i jak urządzić bezpieczny parapet?

Jeżeli zauważysz, że pies lub kot pogryzł roślinę, której bezpieczeństwa nie jesteś pewien, pierwszym krokiem jest wyjęcie resztek liści z pyszczka zwierzęcia oraz zrobienie wyraźnego zdjęcia rośliny (liścia, kwiatu, etykiety na doniczce) lub zabranie jej fragmentu w woreczku do lecznicy. Ułatwi to lekarzowi natychmiastową identyfikację gatunku i wdrożenie celowanego protokołu toksykologicznego. Jeśli zjedzona roślina zawiera szczawiany wapnia, przemyj pyszczek i język zwierzaka wodą.

Natychmiast zadzwoń do kliniki weterynaryjnej. Nigdy nie wywołuj wymiotów w domu bez wyraźnego polecenia lekarza — w przypadku roślin drażniących i żrących ponowny kontakt treści żołądkowej z przełykiem nasili poparzenie śluzówki, a przy zaburzeniach świadomości grozi zachłyśnięciem.

Aby odciągnąć kota od domowych doniczek, wysiej dla niego w płaskim naczyniu „kocią trawę” (młode pędy owsa, jęczmienia lub pszenicy) i postaw ją w łatwo dostępnym miejscu obok miski z wodą. Z kolei kolekcję roślin doniczkowych oprzyj na gatunkach sklasyfikowanych przez ASPCA Animal Poison Control jako nietoksyczne dla psów i kotów: zielistce, kalateach, marancie, palmie chamedorze i arece, paprotce bostońskiej (Nephrolepis exaltata), fiołku afrykańskim (sępolii), gloksynii, hoi woskowej, nolinie (nodze słonia) oraz szlumbergerze (grudniku).

  • Zabezpiecz pyszczek i przemyj go wodą, jeśli zwierzę ślini się po ugryzieniu obrazkowatych.
  • Zrób zdjęcie pogryzionej rośliny (lub weź liść do woreczka strunowego) i zapisz godzinę zdarzenia.
  • W przypadku lilii u kota jedź do całodobowej kliniki natychmiast, nawet jeśli kot zachowuje się zupełnie normalnie i tylko otarł się o pyłek kwiatowy.
  • Podczas prac w ogrodzie od razu grab i wyrzucaj ścinki cisu, żywotnika (tui) i bukszpanu oraz przechowuj cebulki kwiatowe w zamkniętych pojemnikach.

Wyszukaj dyżurnego lekarza weterynarii w okolicy

Jeśli Twój pies lub kot zjadł fragment trującej rośliny, liczy się szybka dekontaminacja przewodu pokarmowego. Sprawdź najbliższą klinikę na mapie.

Przejdź do narzędzia

Częste pytania

Czy powieszenie trującej rośliny pod sufitem w makramie wystarczy, by zabezpieczyć kota?
Niestety rzadko. Koty potrafią wskoczyć na wysokie regały i karnisze, a nawet jeśli nie dosięgną samej doniczki, uschnięte i żółknące liście oraz płatki kwiatów regularnie opadają na podłogę. W przypadku roślin o niskiej toksyczności (np. epipremnum) wysokie zawieszenie i codzienne sprawdzanie podłogi minimalizuje ryzyko, ale w przypadku lilii lub sagowca opadający pyłek i liście są nadal śmiertelnie groźne.
Czy popularna kocimiętka i waleriana są bezpieczne do skubania przez kota?
W rozsądnych ilościach zwykle tak. Kocimiętka właściwa (Nepeta cataria), korzeń kozłka lekarskiego (waleriany) i aktinidia (matatabi) są powszechnie używane jako atraktanty w zabawkach dla kotów; w badaniu Bol i współpracowników (2017) na kocimiętkę reagowały mniej więcej dwa na trzy koty, a na korzeń waleriany — około połowy. ASPCA zalicza jednak kocimiętkę do roślin szkodliwych dla kotów: może wywołać wymioty i biegunkę, a część kotów pobudza lub otumania. Podawaj więc suszone ziele lub korzeń w niewielkich ilościach i nigdy nie dawaj kotu kropli walerianowych z apteki — to zwykle nalewka na alkoholu.
Czy woda z podstawki pod doniczką może zatruć psa lub kota?
Może, i to z dwóch powodów. Po pierwsze, do wody mogą przenikać rozpuszczalne toksyny rośliny — dla kota groźna jest nawet woda z wazonu, w którym stały lilie. Po drugie, woda w podstawce może zawierać resztki nawozów i środków ochrony roślin, które podrażniają przewód pokarmowy.

Źródła, wytyczne naukowe i akty prawne wykorzystane przy opracowaniu artykułu:

  • ASPCA Animal Poison Control Center — Toxic and Non-Toxic Plants List for Dogs and Cats oraz materiały APCC o zatruciach liliami u kotów.
  • Fitzgerald K.T., Lily toxicity in the cat, Topics in Companion Animal Medicine, 2010.
  • Peterson M.E., Talcott P.A., Small Animal Toxicology, Saunders Elsevier.
  • Bol S. et al., Responsiveness of cats (Felidae) to silver vine (Actinidia polygama), Tatarian honeysuckle (Lonicera tatarica), valerian (Valeriana officinalis) and catnip (Nepeta cataria), BMC Veterinary Research, 2017.

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny — nie zastępuje bezpośredniego badania klinicznego u lekarza weterynarii. W nagłych przypadkach zagrożenia życia zwierzęcia skontaktuj się z całodobową lecznicą weterynaryjną (24h).

Powiązane poradniki

Wszystkie w tym dziale

Dodaj zgłoszenie lub wpis

Zaginął mój zwierzakZnalazłem zwierzęDodaj ogłoszenieDodaj hotel lub usługęDodaj swojego zwierzakaOtwórz pełną mapę Polski