Zwierzowisko

Zatrucie u psa lub kota: trutka na szczury, płyn do chłodnic, leki i pierwsza pomoc

9 minut czytania. Aktualizacja: .

Toksykologia weterynaryjna to wyścig z czasem, w którym o przeżyciu psa lub kota często decydują pierwsze godziny od połknięcia trucizny — zanim substancja czynna wchłonie się z żołądka do krwiobiegu. Szczególnie zdradliwe są współczesne trutki gryzoniobójcze z grupy antykoagulantów drugiej generacji (np. brodifakum, bromadiolon): przez kilka dni od zjedzenia barwionego granulatu zwierzę może zachowywać się całkowicie normalnie, po czym — zwykle po 3–7 dniach — dochodzi do krwotoków wewnętrznych, np. do płuc i jamy brzusznej. Śmiertelne zagrożenie stwarzają też glikol etylenowy z płynu do chłodnic, granulki na ślimaki z metaldehydem oraz podany w dobrej wierze paracetamol.

Pies na kroplówce dożylnej w gabinecie weterynaryjnym po dekontaminacji toksykologicznej
Pies na kroplówce dożylnej w gabinecie weterynaryjnym po dekontaminacji toksykologicznej

Najważniejsze

  • Trutki na szczury i myszy dzielą się na antykoagulacyjne (krwawienia zwykle po 3–7 dniach; odtrutką jest witamina K1 — fitomenadion, podawana zwykle przez 4 tygodnie) oraz trutki o innym działaniu, dla których nie ma swoistej odtrutki: alfachloraloza (objawy neurologiczne i wychłodzenie, szczególnie u kotów) i cholekalcyferol (witamina D3 uszkadzająca nerki, objawy po 12–48 godzinach).
  • Nigdy nie wywołuj u psa ani kota wymiotów za pomocą wody z solą kuchenną — metoda ta może wywołać ciężkie, nawet śmiertelne zatrucie sodem (hipernatremię) i obrzęk mózgu.
  • Nie wolno prowokować wymiotów, jeśli zwierzę ma zaburzenia świadomości lub drgawki, połknęło substancję żrącą (kwas, zasadę, wybielacz), ropopochodną (rozpuszczalnik, paliwo) albo ostry przedmiot.
  • Nawet część tabletki paracetamolu może zabić kota — wywołuje methemoglobinemię (brunatne zabarwienie krwi i dziąseł, niedotlenienie tkanek), a ibuprofen jest dla kotów groźny już w około połowie dawki szkodliwej dla psa (wrzody żołądka, uszkodzenie nerek).

Trutka na szczury (antykoagulanty vs alfachloraloza) i niebieskie granulki na ślimaki

Większość trutek na szczury i myszy wykładanych w piwnicach, altanach działkowych i wokół śmietników (w postaci barwionej na różowo, czerwono, zielono lub niebiesko pszenicy, kostek woskowych lub miękkich saszetek z pastą) zawiera rodentycydy antykoagulacyjne pierwszej (np. warfaryna, kumatetralyl, chlorofacynon) lub znacznie dłużej działającej drugiej generacji (brodifakum, bromadiolon, difenakum, difetialon, flokumafen). Związki te blokują w wątrobie enzym epoksydoreduktazę witaminy K, uniemożliwiając produkcję czynników krzepnięcia II, VII, IX oraz X. Dopóki w krwiobiegu psa lub kota krążą wcześniej wyprodukowane czynniki krzepnięcia, zwierzę nie wykazuje żadnych objawów — zaburzenia krzepnięcia ujawniają się w badaniach zwykle po 2–5 dniach, a krwawienia po 3–7 dniach. Wtedy występują duszność (krwawienie do jamy opłucnej i płuc), blade dziąsła, krwioplucie, krwawy mocz, smolisty kał i wstrząs krwotoczny.

Jedyną swoistą odtrutką w zatruciu antykoagulantami jest witamina K1 (fitomenadion — uwaga: syntetyczna witamina K3 menadion jest nieskuteczna!). Przy trutkach drugiej generacji, które utrzymują się w wątrobie przez wiele tygodni, witaminę K1 podaje się zwykle przez 4 tygodnie (krócej tylko przy warfarynie), a 2–3 dni po jej odstawieniu kontroluje się czas protrombinowy (PT). Trzeba jednak pamiętać, że na rynku są też trutki o zupełnie innym mechanizmie: z alfachloralozą (wywołującą pobudzenie lub otępienie, drżenia, przeczulicę, drgawki i wychłodzenie, a u kotów także śpiączkę — koty zatruwają się nią m.in. zjadając otrute myszy), z brometaliną (popularną zwłaszcza w USA, powodującą obrzęk mózgu) oraz z cholekalcyferolem (witaminą D3 w dużych dawkach, prowadzącą do zwapnień w nerkach i innych narządach). Dlatego tak ważne jest zabranie do kliniki opakowania lub zdjęcia etykiety trutki.

Wiosną i latem w ogrodach pojawiają się natomiast granulki przeciwko ślimakom — groźne są zwłaszcza te zawierające metaldehyd. Psy chętnie je zjadają, bo granulat bywa zrobiony na bazie otrębów i melasy. W ciągu 30 minut do kilku godzin metaldehyd wywołuje silne drżenia mięśniowe i napady drgawkowe, które gwałtownie podnoszą temperaturę ciała, często powyżej 41–42°C. Preparaty na ślimaki z fosforanem żelaza są uważane za mniej groźne, ale zjedzone w dużej ilości prosto z opakowania też mogą zaszkodzić — w razie zjedzenia zadzwoń do lekarza.

Trucizna / substancjaCzas do wystąpienia objawówGłówne objawy i leczenie celowane w klinice
Trutka antykoagulacyjna (brodifakum, bromadiolon)Opóźniony: krwawienia zwykle 3–7 dni po zjedzeniu!Krwotoki wewnętrzne, duszność, blade dziąsła; odtrutka: witamina K1 (fitomenadion), przy krwawieniu także osocze
Alfachloraloza (trutka na myszy)Zwykle w ciągu 1–2 godzin; objawy ustępują najczęściej po 1–3 dniachPobudzenie lub otępienie, drgawki, śpiączka, silna hipotermia (zwłaszcza u kotów); leczenie: ogrzewanie, leki przeciwdrgawkowe, wyciszenie
Metaldehyd (granulki na ślimaki)Od 30 minut do ok. 6 godzinCiągłe drżenia, drgawki, skrajna hipertermia (często >41–42°C); leczenie: leki przeciwdrgawkowe i zwiotczające, dekontaminacja, chłodzenie
Glikol etylenowy (płyn do chłodnic)Objawy neurologiczne: 30 minut–12 h; niewydolność nerek: koty 12–24 h, psy 36–72 hChwiejny chód jak po alkoholu, potem ostra niewydolność nerek (kryształy szczawianów); odtrutka: fomepizol lub etanol — u kotów w ciągu ok. 3 godzin, u psów najlepiej w ciągu kilku (najpóźniej ok. 8) godzin
Paracetamol (szczególnie u kotów)W ciągu kilku godzinBrunatne lub sine dziąsła, obrzęk pyszczka i łap, duszność; odtrutka: N-acetylocysteina (NAC), leczenie wspomagające

Słodki płyn do chłodnic (glikol etylenowy) i śmierć po tabletce paracetamolu

Jedną z najbardziej bezwzględnych trucizn w garażach i na parkingach jest glikol etylenowy — główny składnik wielu płynów do chłodnic samochodowych. Ma on wyraźnie słodki smak, przez co psy i koty chętnie zlizują zielone lub różowe kałuże pod stojącym autem. Minimalna dawka śmiertelna nierozcieńczonego glikolu to dla kota ok. 1,4 ml/kg (dla czterokilogramowego kota mniej więcej łyżeczka), a dla psa 4,4–6,6 ml/kg (dla dziesięciokilogramowego psa ok. 3–4 łyżki stołowe). W pierwszej fazie (30 minut do 12 godzin) zwierzę zachowuje się jak nietrzeźwe: zatacza się, dużo pije i oddaje dużo moczu. W tym czasie enzym dehydrogenaza alkoholowa w wątrobie przekształca glikol w toksyczne metabolity, m.in. kwas glikolowy i szczawiowy, który tworzy kryształy w nerkach i je niszczy (u kotów niewydolność nerek pojawia się po 12–24 godzinach, u psów po 36–72). Odtrutkę (fomepizol lub dożylny wlew etanolu) trzeba podać jak najszybciej: w badaniach doświadczalnych psy leczone fomepizolem 5 godzin po wypiciu glikolu wyzdrowiały bez uszkodzenia nerek, ale z leczonych po 8 godzinach dwa na sześć miały ostrą niewydolność nerek, a koty przeżywały tylko wtedy, gdy dużą dawkę fomepizolu podano w ciągu 3 godzin. Gdy rozwinie się niewydolność nerek, odtrutka niewiele już pomaga.

Drugim częstym powodem zgonów w domach jest samodzielne podanie zwierzęciu ludzkiego leku przeciwbólowego. Koty mają wrodzony niedobór enzymu z grupy transferaz glukuronowych (UGT1A6), dlatego nie potrafią bezpiecznie zmetabolizować paracetamolu (acetaminofenu). W ciągu kilku godzin toksyczne metabolity utleniają hemoglobinę w krwinkach czerwonych do methemoglobiny, która nie jest w stanie przenosić tlenu. Krew kota staje się czekoladowobrązowa, dziąsła robią się brunatne lub sine, a pyszczek i łapy charakterystycznie puchną. Leczenie polega na jak najszybszym podaniu N-acetylocysteiny (NAC) oraz leczeniu wspomagającym (m.in. witamina C, tlen).

U psów objawy zatrucia paracetamolem pojawiają się zwykle po dawkach powyżej ok. 100 mg/kg (m.in. uszkodzenie wątroby, a u części psów suche zapalenie rogówki i spojówek), natomiast bardzo groźne są dla nich niesteroidowe leki przeciwzapalne z domowej szafki: ibuprofen, ketoprofen, naproksen i diklofenak. Hamując cyklooksygenazę COX-1, osłabiają ochronną barierę śluzową żołądka i zmniejszają przepływ krwi przez nerki, co może skutkować krwawymi wymiotami (o wyglądzie fusów od kawy), perforacją wrzodu żołądka i ostrą niewydolnością nerek.

Dlaczego woda z solą zabija? Kiedy kategorycznie nie wolno wywoływać wymiotów

W starych poradnikach internetowych można jeszcze natknąć się na radę, aby po zjedzeniu trutki lub czekolady wsypać psu do gardła łyżkę soli kuchennej albo wlać stężony roztwór wody z solą w celu wywołania wymiotów. Współczesna toksykologia weterynaryjna kategorycznie zakazuje tej metody! Jeśli pies nie zwymiotuje natychmiast całej podanej soli, chlorek sodu błyskawicznie wchłania się do krwi, wywołując ciężką hipernatremię (zatrucie sodem). Wzrost ciśnienia osmotycznego osocza wyciąga wodę z komórek nerwowych, co może prowadzić do uszkodzenia naczyń mózgowych, zaburzeń neurologicznych, drgawek, a nawet śmierci zwierzęcia — z powodu samej soli, a nie pierwotnej trucizny.

Wywołanie wymiotów (dekontaminacja żołądka) ma największy sens w ciągu 1–2 godzin od połknięcia toksyny (przy niektórych substancjach, np. dużej ilości czekolady lub rodzynek, lekarz może je zalecić także później) i powinno odbywać się w gabinecie weterynaryjnym za pomocą leków: apomorfiny (w zastrzyku) lub ropinirolu (w kroplach do oczu) u psów oraz deksmedetomidyny lub ksylazyny u kotów. Po opróżnieniu żołądka lekarz podaje lek przeciwwymiotny (maropitant) i dopiero wtedy wprowadza odpowiednią dawkę węgla aktywnego w zawiesinie (1–2 g/kg masy ciała).

Istnieją sytuacje, w których prowokowanie wymiotów jest bezwzględnie zabronione nawet w klinice. Nie wolno wywoływać wymiotów, gdy zwierzę jest ospałe, nieprzytomne, ma niezborność ruchową lub drgawki (ryzyko zachłyśnięcia i uduszenia!), gdy połknęło substancje żrące — kwasy, zasady, wybielacze, granulki do udrażniania rur, kapsułki do prania (wracająca treść po raz drugi poparzy przełyk i krtań), substancje ropopochodne i lotne węglowodory (benzynę, naftę, rozpuszczalnik, podpałkę do grilla — zachłyśnięcie się nimi podczas wymiotów może wywołać ciężkie chemiczne zapalenie płuc) albo ostre ciała obce (kości, igły, szkło).

Nigdy nie podawaj mleka ani oleju po zjedzeniu trutki!

Mleko, śmietana ani olej jadalny nie neutralizują trucizn. Część toksyn, np. permetryna i wiele innych pestycydów, dobrze rozpuszcza się w tłuszczach (są lipofilne), więc tłusty pokarm może wręcz ułatwić ich wchłanianie, a wlewanie płynów do pyska grozi zachłyśnięciem.

Co robić krok po kroku, gdy podejrzewasz zatrucie u psa lub kota?

Gdy przyłapiesz zwierzaka na zjadaniu nieznanej substancji w parku lub w domu, zachowaj zimną krew i natychmiast odciągnij go od źródła trucizny. Załóż rękawiczki (lub użyj chusteczki) i wyjmij z pyska resztki granulatu, kostki czy blistra po lekach. Jeżeli toksyna znajduje się na sierści lub łapach — np. kot został przypadkowo zakroplony preparatem na kleszcze dla psów zawierającym śmiertelną dla kotów permetrynę albo wszedł w rozlany płyn samochodowy — natychmiast umyj zabrudzone miejsce letnią wodą z dodatkiem zwykłego płynu do mycia naczyń (który skutecznie zmywa tłuste substancje), aby zwierzę nie zlizało trucizny.

Zabezpiecz dowód rzeczowy: zabierz ze sobą do kliniki opakowanie po trutce, wypluty fragment przynęty w szczelnym woreczku, próbkę wymiocin oraz zrób zdjęcie etykiety ze składem chemicznym (nazwa substancji czynnej podana drobnym drukiem decyduje o wyborze odtrutki!). Oszacuj jak najdokładniej, ile maksymalnie gramów lub tabletek mogło zniknąć i o której godzinie doszło do zdarzenia.

Zadzwoń do całodobowej kliniki weterynaryjnej jeszcze przed wyjściem z domu i jedź bezpośrednio na dyżur. Nawet jeśli pies czuje się świetnie po zjedzeniu różowego ziarna na spacerze, pamiętaj o kilkudniowym okresie utajenia trutek antykoagulacyjnych — szybkie opróżnienie żołądka przez lekarza może oszczędzić psu tygodni leczenia i transfuzji krwi, choć lekarz i tak może zalecić witaminę K1 lub kontrolę krzepliwości.

  • Wyjmij resztki substancji z pyska i zabezpiecz próbkę lub opakowanie ze składem chemicznym.
  • Zmyj toksynę ze skóry i sierści letnią wodą z płynem do naczyń (szczególnie przy permetrynie u kota i glikolu).
  • Zadzwoń do kliniki 24h, podaj wagę zwierzaka, nazwę substancji czynnej i czas od połknięcia.
  • Nie podawaj wody z solą, wody utlenionej do pyska kota, mleka ani oleju.

Znajdź najbliższą całodobową klinikę weterynaryjną (24h)

W przypadku zatrucia liczą się pierwsze minuty na bezpieczne wywołanie wymiotów i podanie odtrutki. Sprawdź dyżurne kliniki na mapie.

Przejdź do narzędzia

Częste pytania

Czy mój kot lub pies może zatruć się wtórnie po zjedzeniu myszy lub szczura, który połknął trutkę?
Tak, choć zdarza się to rzadziej niż zjedzenie samej trutki. Zatrute gryzonie mają w żołądku resztki przynęty, a antykoagulanty drugiej generacji (np. brodifakum, flokumafen) gromadzą się w ich wątrobie. Osłabiona, powolna mysz staje się łatwym łupem dla kota lub psa, a jej zjedzenie (szczególnie w przypadku alfachloralozy u kotów lub polowania na kilka gryzoni w okresie deratyzacji) może wywołać zatrucie wtórne.
Dlaczego krople na kleszcze dla psa mogą zabić kota mieszkającego w tym samym domu?
Wiele preparatów typu spot-on (nakrapianych na kark) dla psów zawiera wysokie stężenie permetryny — syntetycznego pyretroidu bezpiecznego dla psów, ale śmiertelnie neurotoksycznego dla kotów. Kot może zatruć się nie tylko po omyłkowym podaniu mu psiej pipetki, ale także przez zlizanie świeżego preparatu z karku psa, z którym śpi i którego myje. W domu, gdzie mieszkają oba gatunki, stosuj u psa tabletki doustne na kleszcze lub preparaty bezpieczne dla kotów.
Ile węgla aktywnego trzeba podać przy zatruciu, aby faktycznie zadziałał?
Dawka toksykologiczna węgla aktywnego u zwierząt jest bardzo wysoka i wynosi 1 do 2 gramów czystego węgla na każdy kilogram masy ciała (czyli dla 10-kilogramowego psa to aż 10–20 g, co odpowiada ok. 33–67 tradycyjnym tabletkom po 300 mg!). Dlatego w klinikach stosuje się stężone zawiesiny i pasty weterynaryjne z węglem aktywnym. Uwaga: węgiel aktywny nie wiąże alkoholi (glikolu etylenowego), metali (np. żelaza) ani ksylitolu.

Źródła, wytyczne naukowe i akty prawne wykorzystane przy opracowaniu artykułu:

  • Peterson M.E., Talcott P.A., Small Animal Toxicology, 3rd Edition, Saunders Elsevier.
  • Hovda L., Brutlag A., Poppenga R., Peterson K. (Pet Poison Helpline), Blackwell's Five-Minute Veterinary Consult Clinical Companion: Small Animal Toxicology, Wiley-Blackwell.
  • MSD Veterinary Manual (2024–2026) — rozdziały: Anticoagulant Rodenticide Poisoning, Alpha-Chloralose Poisoning, Cholecalciferol Poisoning, Metaldehyde Poisoning, Ethylene Glycol Toxicosis, Toxicoses From Human Analgesics in Animals.
  • El Bahri L., Canine chloralose toxicosis case, Vet Times, 2020.
  • Dial S.M., Thrall M.A., Hamar D.W., Efficacy of 4-methylpyrazole for treatment of ethylene glycol intoxication in dogs, American Journal of Veterinary Research, 1994.
  • Connally H.E., Thrall M.A., Hamar D.W., Safety and efficacy of high-dose fomepizole compared with ethanol as therapy for ethylene glycol intoxication in cats, Journal of Veterinary Emergency and Critical Care, 2010.

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny — nie zastępuje bezpośredniego badania klinicznego u lekarza weterynarii. W nagłych przypadkach zagrożenia życia zwierzęcia skontaktuj się z całodobową lecznicą weterynaryjną (24h).

Powiązane poradniki

Wszystkie w tym dziale

Dodaj zgłoszenie lub wpis

Zaginął mój zwierzakZnalazłem zwierzęDodaj ogłoszenieDodaj hotel lub usługęDodaj swojego zwierzakaOtwórz pełną mapę Polski