Zwierzowisko

Mowa ciała psa — sygnały uspokajające, oznaki stresu i drabina agresji

8 minut czytania. Aktualizacja: .

Zdanie „on ugryzł zupełnie bez ostrzeżenia” pada w gabinetach weterynaryjnych i behawioralnych niemal codziennie. W rzeczywistości zdrowy neurologicznie pies przed użyciem zębów zwykle wysyła wiele subtelnych komunikatów informujących o dyskomforcie, przeciążeniu i chęci uniknięcia konfliktu. Problem polega na tym, że ludzie bardzo często interpretują psie sygnały stresu przez pryzmat ludzkich zachowań — biorąc sztywne machanie ogonem za radość, a ziewanie czy oblizywanie nosa za senność lub apetyt.

Zbliżenie na psa odwracającego głowę i oblizującego nos w geście uspokajającym podczas kontaktu z człowiekiem
Zbliżenie na psa odwracającego głowę i oblizującego nos w geście uspokajającym podczas kontaktu z człowiekiem

Najważniejsze

  • Sygnały uspokajające (m.in. odwracanie głowy, oblizywanie nosa, ziewanie, podnoszenie przedniej łapy) według Turid Rugaas służą rozładowaniu napięcia i zapobieganiu konfliktom; badania dopiero zaczynają to sprawdzać.
  • Machanie ogonem oznacza jedynie pobudzenie emocjonalne — sztywny, wysoko uniesiony ogon poruszający się krótkimi ruchami może poprzedzać atak.
  • Nigdy nie wolno karać psa za warczenie; warczenie to werbalny sygnał ostrzegawczy, a jego stłumienie sprawia, że pies w przyszłości ugryzie bez uprzedzenia.
  • Zachowanie interpretowane przez ludzi jako „poczucie winy” (skulone uszy, odwracanie wzroku po zniszczeniu przedmiotu) jest w istocie reakcją strachu na gniewną postawę i ton głosu opiekuna.

Sygnały uspokajające i komunikacja dystansująca

Jako zwierzęta społeczne obdarzone groźnym uzbrojeniem w postaci kłów, psy wykształciły w toku ewolucji niezwykle bogaty repertuar zachowań rytualnych, których celem jest unikanie otwartej walki. Norweska trenerka Turid Rugaas opisała kilkadziesiąt (często podaje się około trzydziestu) tzw. sygnałów uspokajających (ang. calming signals). Według niej pies wysyła je zarówno do innych psów, jak i do ludzi, gdy czuje się niepewnie, chce ostudzić emocje rozmówcy lub prosi o zwiększenie przestrzeni osobistej. To koncepcja z obserwacji trenerskich, którą nauka dopiero weryfikuje: pilotażowe badanie Mariti i współpracowników (2017) sugeruje, że część tych zachowań może łagodzić napięcie między psami, ale badań jest wciąż niewiele.

Do najczęstszych, a zarazem najczęściej ignorowanych sygnałów należy odwracanie głowy w bok, mruganie i zmiękczanie spojrzenia, szybkie obliznięcie czubka nosa (bez obecności jedzenia), przeciągłe ziewanie w sytuacji stresowej (np. w poczekalni u weterynarza lub podczas przytulania przez dziecko), a także nagłe rozpoczęcie wąchania podłogi bądź drapania się po szyi w środku napiętej sytuacji.

Szczególnym sygnałem alarmowym jest tzw. „wielorybie oko” (ang. whale eye), czyli sytuacja, w której pies ma sztywno unieruchomioną głowę (np. nad gryzakiem lub podczas głaskania), ale odwraca same gałki oczne tak mocno, że w kącikach wyraźnie widać białą twardówkę. Jest to czytelny komunikat silnego napięcia i lęku, po którym przy braku odsunięcia się człowieka może nastąpić kłapnięcie zębami.

Drabina agresji — jak pies eskaluje ostrzeżenia

Brytyjska lekarka weterynarii i behawiorystka Kendal Shepherd przedstawiła psią komunikację w sytuacjach zagrożenia w formie tzw. drabiny agresji. Na najniższych szczeblach znajdują się subtelne sygnały stresu: ziewanie, oblizywanie warg, odwracanie głowy i próba odejścia. Jeśli człowiek zignoruje te komunikaty — na przykład nadal pochyla się nad psem, przytula go na siłę lub ciągnie za obrożę — zwierzę wchodzi na wyższe szczeble.

Na tym etapie pies kładzie uszy po sobie, podkula ogon, kładzie się na plecach, odsłaniając brzuch w geście uległości (co bywa mylnie odczytywane jako prośba o drapanie po brzuchu!), po czym zastyga w całkowitym bezruchu (ang. freeze). Zamrożenie ciała, zamknięcie pyska przy wcześniejszym ziajaniu i twarde spojrzenie to ostatni niemy krzyk ostrzegawczy.

Gdy i to nie przynosi rezultatu, pies sięga po najwyższe szczeble drabiny: marszczy fafle, odsłania zęby, warczy, kłapie zębami w powietrzu bez kontaktu ze skórą, wykonuje ostrzegawcze uderzenie zębami bez zaciskania szczęk, aż wreszcie gryzie do krwi. Pies, którego sygnały z dolnych szczebli są miesiącami ignorowane, uczy się, że subtelna komunikacja „nie działa”, i zaczyna od razu przeskakiwać do warczenia lub gryzienia.

Poziom napięciaTypowe sygnały mowy ciała psaWłaściwa reakcja opiekuna
1. Lekki dyskomfort (zielony)Ziewanie, oblizywanie nosa, mruganie, odwracanie głowy, wąchanie ziemiPrzerwij czynność (np. głaskanie), cofnij rękę, daj psu przestrzeń i czas na wybór
2. Wyraźny stres i unikanie (żółty)Uszy położone do tyłu, podniesiona przednia łapa, odejście na bok, podkulony ogonNie podążaj za psem, zwiększ dystans od stresora, pozwól mu odejść na posłanie
3. Alarm i obrona (pomarańczowy)„Wielorybie oko” (białka oczu), całkowite zastygnięcie ciała (freeze), zamknięcie pyskaNatychmiast przestań dotykać psa, nie patrz mu w oczy, powoli odsuń się bokiem
4. Otwarta groźba i atak (czerwony)Marszczenie nosa, warczenie, kłapnięcie w powietrze, ugryzienieSpokojnie wycofaj się bez karcenia; przeanalizuj, jakie wcześniejsze sygnały zostały przeoczone

Dlaczego nigdy nie wolno karać psa za warczenie

Warczenie to odpowiednik bezpiecznika w instalacji elektrycznej lub sygnalizacji dźwiękowej na przejeździe kolejowym. Pies, który warczy, mówi: „jest mi bardzo trudno, odsuń się, bo nie chcę Cię ugryźć”. Jeśli skarcisz psa za warczenie, nie usuniesz jego strachu — wyjmiesz jedynie baterie z alarmu. Następnym razem taki pies ugryzie całkowicie po cichu.

Najczęstsze błędy interpretacyjne: machający ogon i odsłonięty brzuch

Przekonanie, że pies machający ogonem jest przyjaźnie nastawiony i można go bezpiecznie pogłaskać, prowadzi do wielu pogryzień każdego roku. Ruch ogona jest wyłącznie wskaźnikiem pobudzenia układu nerwowego, a o emocjach decyduje wysokość jego osadzenia, sztywność oraz ruch całej reszty ciała. Szerokie, zamaszyste ruchy ogona na wysokości linii grzbietu lub lekko poniżej, którym towarzyszy rozluźniony zadek („kręcenie kuperkiem”), rzeczywiście oznaczają radość i przyjazne nastawienie.

Jeżeli jednak ogon jest uniesiony pionowo jak maszt, a jego końcówka porusza się szybko i sztywno przy jednoczesnym napięciu mięśni karku i wpatrzonym wzroku, pies sygnalizuje gotowość do konfrontacji. Badanie włoskich naukowców (Quaranta, Siniscalchi i Vallortigara, 2007) wykazało nawet asymetrię ruchów ogona: psy machają ogonem z przewagą w prawą stronę (aktywacja lewej półkuli mózgu) na widok bodźców wywołujących chęć zbliżenia (np. opiekun), a z przewagą w lewą stronę (prawa półkula) na widok bodźców budzących wycofanie i niepokój (np. obcy, dominujący pies).

Podobna ostrożność jest wskazana, gdy pies kładzie się na grzbiecie i odsłania brzuch. Podczas zrelaksowanego odpoczynku na kanapie ciało psa jest miękkie, pysk lekko rozchylony, a łapy luźno opadają. Gdy jednak pies przewraca się na plecy na widok nadchodzącego człowieka lub obcego psa, ma napięte mięśnie brzucha, ogon wciśnięty między uda i odwraca głowę z widocznymi białkami oczu — jest to prośba o zaniechanie kontaktu (uległość lękowa), a dotknięcie jego brzucha może wywołać panikę.

Mit poczucia winy oraz trzysekundowy test zgody na głaskanie

Wielu opiekunów jest przekonanych, że pies „doskonale wie, że źle zrobił”, ponieważ po powrocie człowieka do mieszkania z pogryzionym kapciem zwierzę kuli uszy, mruży oczy, chowa się pod stołem i spogląda z dołu. Głośne badanie przeprowadzone w 2009 roku przez dr Alexandrę Horowitz z Barnard College poważnie podważyło ten mit.

W eksperymencie psy wykazywały taką samą, a nawet wyraźniejszą „minę winowajcy” wtedy, gdy opiekun wchodził do pokoju i karcił je za zjedzenie smakołyku, którego pies w ogóle nie tknął (zabrał go eksperymentator). Tak zwane poczucie winy to nic innego jak zestaw sygnałów uspokajających i obłaskawiających wysyłanych w odpowiedzi na groźną mowę ciała człowieka: napięte ramiona, marszczenie brwi i podniesiony głos.

Aby na co dzień budować z psem relację opartą na zaufaniu, stosuj prosty trzysekundowy test zgody na dotyk (reguła z praktyki trenerskiej). Pogłaszcz psa spokojnie po klatce piersiowej lub boku (unikaj klepania po głowie i karku), a po trzech sekundach cofnij dłoń i obserwuj jego reakcję. Jeśli pies przysunie się bliżej, trąci Twoją rękę nosem lub spojrzy na Ciebie z miękkim wyrazem pyska — prosi o kontynuację. Jeśli jednak odwróci głowę, oblizuje nos, ziewa lub odchodzi — uszanuj jego komunikat i zakończ pieszczoty.

  • Ucz dzieci od najmłodszych lat zasady, że nigdy nie podchodzi się do psa, który śpi na posłaniu lub je z miski.
  • Nie zmuszaj psa do przytulania (obejmowania szyi ramionami) — dla psowatych unieruchomienie karku z góry jest zachowaniem grożącym.
  • Obserwuj cały kontekst sytuacyjny oraz całe ciało psa (uszy, oczy, pysk, linię grzbietu i ogon), zamiast wyciągać wnioski z jednego izolowanego gestu.

Skonsultuj mowę ciała swojego psa z behawiorystą

Nie masz pewności, co komunikuje Twój pies? Umów się na indywidualną ocenę zachowania ze specjalistą.

Przejdź do narzędzia

Częste pytania

Dlaczego mój pies ziewa i otrzepuje się na suchej podłodze, chociaż nie jest ani śpiący, ani mokry?
Ziewanie w sytuacjach społecznych oraz energiczne otrzepanie całego ciała (tak jak po wyjściu z wody) to naturalne mechanizmy samoregulacji układu nerwowego. Otrzepanie się pozwala psu fizycznie rozluźnić napięte mięśnie po zakończeniu stresującej interakcji, np. po minięciu obcego psa lub po zejściu ze stołu w gabinecie weterynaryjnym.
Co oznacza sytuacja, w której pies podnosi jedną przednią łapę i zastyga?
Uniesienie przedniej łapy w połączeniu ze skupionym wzrokiem lub odwróceniem głowy jest częstym sygnałem niepewności, konfliktu wewnętrznego i prośby o zachowanie dystansu (z wyjątkiem specyficznej stójki u wyżłów wystawiających zwierzynę). Warto wtedy dać psu czas na ocenę sytuacji z bezpiecznej odległości.
Czy pokazywanie zębów zawsze oznacza warczenie i agresję?
Zazwyczaj marszczenie warg i odsłanianie siekaczy oraz kłów przy napiętym ciele jest wyraźnym sygnałem ostrzegawczym. Wyjątkiem jest występujący u niektórych psów tzw. uśmiech uległości (ang. submissive grin), podczas którego pies unosi przednie wargi przy jednoczesnym silnym machaniu całym ciałem, mrużeniu oczu i położonych uszach na powitanie opiekuna.

Źródła, wytyczne naukowe i akty prawne wykorzystane przy opracowaniu artykułu:

  • Rugaas T., Sygnały uspokajające. Jak psy unikają konfliktów, Wydawnictwo Galaktyka, Łódź 2005.
  • Horowitz A., Disambiguating the "guilty look": Salient prompts to a familiar dog behaviour, Behavioural Processes, 2009.
  • Shepherd K., drabina agresji (ladder of aggression), w: Horwitz D.F., Mills D.S. (red.), BSAVA Manual of Canine and Feline Behavioural Medicine, wyd. 2, BSAVA, 2009.
  • Quaranta A., Siniscalchi M., Vallortigara G., Asymmetric tail-wagging responses by dogs to different emotive stimuli, Current Biology, 2007.
  • Mariti C. i in., Analysis of the intraspecific visual communication in the domestic dog (Canis familiaris): A pilot study on the case of calming signals, Journal of Veterinary Behavior, 2017.

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny — nie zastępuje bezpośredniego badania klinicznego u lekarza weterynarii. W nagłych przypadkach zagrożenia życia zwierzęcia skontaktuj się z całodobową lecznicą weterynaryjną (24h).

Powiązane poradniki

Wszystkie w tym dziale

Dodaj zgłoszenie lub wpis

Zaginął mój zwierzakZnalazłem zwierzęDodaj ogłoszenieDodaj hotel lub usługęDodaj swojego zwierzakaOtwórz pełną mapę Polski